TURO NI TATAY

Sige, anak, palawakin ang bayan 

ng iyong kamalayan at sa iyong

pakikipagsapalara’y wag kalimutan

ang ibig sabihin ng Mag-anak – 

Ina, Ama, Anak - bantayog ng lipunan 

na kay hirap itaguyod sa gitna ng daluyong

ng kasalukuyan. Isa pa’y Kaibigan

pagkakaisa ng isa o dalawa o ng

maraming pinag-uugnay ng

pag-unawa, kayrami nang nalaglag sa

kaniyang matarik na tanggulan at panukat.

O, alam mo na ito: Katapatan.

Nakilatis mo na ang kinang nitong angkin,

may ihip ng mahiwagang hanging

mag-aangat sa kanilang paningin, (ito ba

ang ibig mong kamtin?), kislap na palatandaan

ng dangal na kayang dalhin hanggang libingan.

O Pagmamahal, walang pagtatangi, ni pasubali

walang lunggati, o walang hanggang ngiting

papawi sa kanilang kaluluwa bagamat bungi.

Kalinga, isa pa. Pagtatanging walang

sawa: tulad ng kay Ama, Ina, Kapatid, Kapitbahay,

Kasintahan o Bayan. Lalo ang Pangarap: pangkaraniwan

sa iyo ang gawaing ito, anak. Maglakbay maghapon, umani ng

aral sa nakaraan, liparin ang alapaap

ng kinabukasan, mapuyos ikampay ang bagwis

umuusok sa tuling paghabol sa umaalagwang

pangako ng bukas. At Pangako, hindi mapapako,

ng talino, lakas, galing na pinapanday ng

pag-aaral sa pag-gaod at pagsalungat sa mapusok

na agos ng buhay.

At kung sakaling may hiwagang ika'y mahagkan,

sa lasa ko anak, supling nito’y katotohanang

pamana mo sa kinabukasan.

PAUDLOT-UDLOT NA KATAHIMIKAN

…maawa na po kayo…‘indi ko po alam!
ser…’ala po ako’ng alam sa tinatanong n’yo…

…wag po! ‘indi po ko enpi-ey!
‘di ko po ‘lam kung s’an si kuya!

… ‘di a-ko maka-inga….
tama na po…maawa kayo…

… ‘di ko po ‘lam kung enpi-ey si Kuya
magsasaka po ako…pati si tatay po ….
si nanay…naggugulay…pawalan na po ninyo ako.
pawalan ninyo si Nanay, nagluluto lang siya sa bahay…
si kuya basta na lang nawala isang araw nang
salakayin nyo’ng kubo namin…tanda nyo yun?

…matagal na syang wala sa amin
walong taon na po iyon…

…wag po! wag po! wag po!
wag nyong pong bunutin ang kuko ko!
…maawa po kayo…. inang tulungan mo ‘ko!
….tatang! kuya, pakita ka na!

…opo! opo! opo! opo! opo!
…inaamin ko na po…enpi-ey si kuya…pati ako
enpi-ey po ako po. opo! opo! opo!
pati tatay ko…nanay ko…
ate ko…tiya ko… si bunso…opo
Tatlong taon lang siya pero enpiey na rin…

…opo! baril ko ‘yan…bigay ni kumander…ah…ah…
Joc…jocjoc…opo…inaamin ko ako nga po ang rumatrat
sa komboy nyo nung isang taon….
kasama ko si kuya? opo! opo! Kasama sya…
siya po’ng kumalabit sa gatilyo…opo, pero…pero, ako po
ang may hawak sa garand…a…armalayt?
ah, opo…armalayt ang tawag dyan sa hawak nyo, ser...

…tama no po ser, inamin ko na ser…
ser, ako nga’ng pumatay…pinugot ko’ng
ulo nya…tinusta ko’ng tenga, kinain ko…
pinako ko sya sa puno ng nyug…
…binuhusan ko ng gasoline, sinindihan ko
…para wag tularan ng kabataang tulad ko, ser
opo, ser, tama kayo…nagsisigaw nga sya
tinatawag lahat ng ninuno nya…nakakatuwa, ser?
ah…ah…opo ser, sumakit nga ang tiyan ko
sa katatawa…

Opo…Inaaamin ko lahat, ser…
wag nyo na akong pahirapan…ser…
ser…ina-a-amin ko …pi-natay ko rin si
Boni-facio, Ri-zal, Nin-oy…

ser? ser? wag wag wag wa-wa-wa-wag ser!

TAKOT

Natatakot siya sa kahirapan.

Takot siya sa halimaw sa labas

ng apartment nyang maaliwalas.

Pag-yapak pa lang sa lansangan

ilag na sa mukha nitong hantad -

mabalasik na mata’y

sumusubaybay sa bawat kibot

galaw na masalimuot 

sa eskinita ng buhay niyang ayos:

pulubing amoy-asupre

karga ang basahang sanggol

walang ulirat sa tulog- benadryl

naka-Nike’ng sungkit-dukot;

astig na kikil-boys; isnats ng bag, alahas,

Robin Padilla ang tikas, may silat

na pitaka, sanggol malas naipulas...

Ay! Bata na-isnats…”wag naman sana

ang aking anak!”

Natatakot sya sa kahirapan.

Banta ito sa magarang buhay -

ang malalagkit na daliri

nitong pupulupot sa binti

ng kyut na panganay, hatak

palubog sa lalim ng burak….Ay!

“…wag na wag wag na wag

mahawakan ang aking anak!”

Pagsusumamo’y wag wag wag

sanang humulagpos sa yakap

at madapurak ng malansang kamay,

makaladkad sa alikabok,

ibusabos sa panlilimos. Ay!

O, anihin ang puso, bato, atay,

ala-piyesa ng kotseng katay,

panustos sa mauutas na buhay

ng kung sinong di hikahos…sa Hongkong,

Paris, o New York o Dubai?

Takot sya sa kahirapan

ngunit puso’y may tibok ng habag.

Paano o kanino di nya tiyak -

tunay na di alam ang kalam

ng sa maghapo'y hirap

sa pag-apuhap ng gatas, bigas -

ng mag-anak sa bahay na

kariton sa kanto ng v. luna,

sa sanggol at inang may tawnhaws

sa island sa EDSA

sa mga batang naglisaw

sa malapad na agaham road

sa pulutong singhot-rugby

sa ilalim ng tulay sa west qc

sa kanilang tulo- uhog pwet-bantot

sa underpass quiapo manila

sa sanggol na kumakahol

sa ubong-tosperina sa cambridge, cubao?

mahirap o isang pagpapanggap

ni kulas kulasa tomas tomasa

walang kwarta, tamad magbanat

ng burat nila, hahaha “lahat sila’y

dapat lang masamantala”?

Takot siya sa kahirapan

ngunit ina ring may pag-unawa

sa isang inang nagmamakaawa. 

Ngunit paano matukoy ang totoo 

sa batang tulog- kalong nito?

”Ano muna ang kahirapan

bago amot na barya’y

pakawalan” Galing ito kung saan? 

Kulang sa materyal na bagay?

o usaping ispritwal? O lalang ng libo

libong henerasyon sa buong mundo

mula sa libag sa alak-alakan ng paslit sa imburnal,

animo mapa ng kahirapan – may krokis

ng direksyon tungo sa mabahong pinagmulan?

Takot siya sa kahirapan

Paano nga pipigilan ang pagsakmal ng halimaw

kung takot ka sa di mo alam?

LIYAG

alalay,

wag magmadali,

habol kaya

ng pighati?

hinay-hinay

dahandaha’ng takbo,

hawak kita --

limot mo?

o! ngiti’y

simangot na sukli,

kumukulili kaya’y ano?

ibig ba'ng tumili?

bagalan,

bilisan kung bilisan.

wag kalimutan - sandali!

kasama mo kahit saan:

ako! ako!

TIRADOR

Nagpupuyos ang agawang dilim at liwanag
sa kubong iyon, panis ang hangin animo alimuom.
Halimuyak ng kantot sa pinutang deysi-seis may galak
na salubong sa naalimpungatang tirador - sa sulok
hayun nabayuot, balot ng kapirasong kumot,
mistulang eskayolang tuyot sa tumigas na katas ng libog -
bagamat agaw - tulog nahulasan sa tunog
ng teks sa selpon: “Prosid wid kosyon.”

Walang bago sa mensaheng iyon. Mga katagang iyon na nga.
Walang bago sa paggalugad sa mga pasikot-sikot,
sa mga landasing paikot-ikot, mga sanga-sangang daan,
sa bingit ng kamatayan… sa lalim o rurok…
sa orgasmo ng lagim - wala, walang naiba doon:
dama sa bayag ang pitlag ng umaatikabong aksyong
sa gabi ang gayak, trahedyang walang luhang papatak
sa paghalukay sa sulok-sulok ng tumana,
sa kasukalan ng kagubatan, sa palayan, sa taniman,
sa silong ng manok at baboy, sa kubo, sa kwarto
ng magsasaka at mangsingisda at manggagawa,
tuloy sa dibdib sa tyan sa ulo ng sinumang sinamang-palad,
silang pinamamadali ang kasaysayan:
“Isang buga ka lang, hunghang!”
Kasunod ay sunod sunod na kadyot tulad ng kantot,
na sansaglit ay tapos; walang kaba, o kapos na paghinga
sa puhunang parang sipon na isisinga. Uulitin ko pa ba?
Para nga lang kumakantot ka.

Tunay na mahaba ang paghahanda sa seremonya ng gabi.
Hahawiin niya ang agiw ng pagaalinlangan; tatanawin ang daan,
may alalay sa bigat ng yapak sa putik, sa batong matulis
sa kanayunan, sa kabayanan, sa kalunsuran…
malalim na ang dilim ng gabi ngunit may oras pa
upang linisin ang nanlalagkit na sandata,
kiskisin ang lagkit ng kahapong nadikit sa gatilyo;
kinisin singkinang ng siklab ng nagbabagang pulbura;
pagkuwa’y malambing na ikarga punglong animo titing
tansong pasok-labas sa ari, sa puso, sa bituka,
sa lalamunang habol ay katarungan, pipilas sa dilang nanlalaban
sa walang patumanggang pag-urirat sa obaryong
di nalayo sa kasaysayan ng bagong Maria Clara,
sa kaluluwa mo, sa kalungkutan mo, sa nangangatal na poot mo:
“May araw ka rin! Tang-ina mo!”

“Walang personalan, mahal...paraos lang.”

Mga katagang iyon ay iyon na nga, parang musika,
isang hilis, isang katotohanan ang piga;
pagpapatuloy, sa tantiya, sa gising nyang walang pinagkaiba
sa agaw-dilim ng kahapon - noong makalawa, o isang linggo,
o isang buwan, o isang taon, o daantaon –
mga agaw-dilim na di na mahagilap sa alaala:
“Parang hindot ang panahon!” Hindi nga ba katawa-tawa?
Damang-dama ang sakit at sarap ngunit limot kung saan
at kailan naganap; tulad ng pantal ng higad sa kalamnan,
may kamot ng kaba at pananabik, parang paghahatid ng hatol
ni kamatayan sa lalim ng hatinggabi: “Tok-tok-tok. Tao po!”
at pagkatapos ay limot na. Para ngang kumakantot ka.

At animo pelikulang pinapanood paulit-ulit
ang mga eksena sa dulang sariling musika at panitk:
Ala-Paquito Diaz, katal ang baba, maging balbas -
Hala! Tadyak sa pinto ng kubo ni kulas, ngayo’y minalas
masabugan ng pintong kawayan sa mukha.
Katawatawang isipin, sa dampa kung saan panaginip
si Fernando Poe, walang alok magkape, o maupo sa halip,
o sa dulang pag-usapan lalake-sa-lalake ang sadya sa lalim ng gabi:
“Ay, ano gang buhay-buhay natin dine, e?”
Aasahan pa kayang tutugon ang minalas gayong
tarantang kuliglig ang ligalig sa kaniyang dibdib?
At mauulinig ang mga katagang iyon na nga, isa ang hilis,
isa rin ang katotohanang piga: “Buhay-buhay? Patay-patay!”
Kung kaya huli nang tunghayan ang madamdaming salaysay
niyang hayun sa sulok, nangingisay, sa dugo nakahandusay:
“Si Ineng katulong po sa Hacienda…pambayad sa utang…
asawa ko katulong sa Maynila…ako e bulok na po ang paa,
dayabetes po…si Utoy, di ko alam kung asan po sya. ”
Mga salaysay na katawatawa, katakatakang kapalaran ng bawat isa:
may nagtatanong, may sasagot, at sa huli’y may mananagot –
hahagikhik pa kung paano natatapos ang katok sa putok
nang walang paghihimutok, sa lalim ng hatinggabi,
sa mga katagang iyon na nga, isa ang hilis, at piga:

“Walang personalan…maging sino ka man.”

Sa malas, puso’y sintigas nga’t kintab ng aring sandata,
umaalingasaw sa langis at pulburang ibubuga,
kahalo’y halimuyak ng libog at kapeng barakong
kumukulo, pulandit ay mainit na likdong tanso,
dahan-dahan ang tibok, simbagal ng tikatik ng relo sa dingding…
tikatik pamawi sa antok at pagkabagot sa paghihintay
sa hudyat, sa taginting ng teks sa selpon: “Lpad! Prosid wid koshon!”
Mga katagang iyon na nga.

Manananggal? Tulad noong sinaunang panahon,
ng Kastila, Amerikano at Hapon, panakot sa iyo, pang-kapon?
Kung kaya’t, muli, lilipad sila wid koshon sa misyon:
kalkulado ang hakbang, walang kaluskos, ni pagaspas
ng pakpak, maging gabi’y di mapukaw sa dahas ng yapak,
sa lagutok ng buto, o pintong sasambulat …
“SI Utoy! Ilabas mo!”….pati si ineng, unyot, tatang, nanang,
tatay, nanay, lukas, perlas, emmanuel, ed, maria,
lorena, eric, felix, jun, isko, islaw, mando, lando,
mangingisda, magsasaka, magsasaka…katagalugan,
kapampangan, ka-ilukohan, kabikulan, kabisayaan,
kamindanaw-an… nueva ecija, pampanga, ilokos,
laguna, batangas, quezon, samar, leyte, mindoro:
at muli, saksi ang dilim sa bagong pelikula wid blad en gor-
tilad na ulo ni tatang sa sahig ng tilad na kawayan;
pulang pinta ng dugo ni Inang sa dingding na pawid;
sargo ng dugo sa ari ni Ineng sa labas–pasok na titi;
butas-butas na binti, hita, tiyan dibdib, ulo ni kuyang,
tostado, litsong katawan ni bayaw sa sagingan…
aywan, at pagdaka’y usal ang mga katagang iyon na nga,
mga katagang isa ang hilis, isa rin ang kabuktutang piga:

“Walang personalan… komunista ka naman!”

Sa teleskopyong panipat, wala ngang pinagkaiba
ang gising niya sa agaw-dilim ngayon - may galak,
may iyak, may gusot, may poot, ala-pelikulang
Fernando Poe o Joseph Estrada hitik sa aksiyon:
may inapi, nang-aapi, may kinatok sa gabi ngunit,
minamalas, walang ganti…. maging kay deysi
-seis: wala ngang pinag-iba, maliban sa punglong
punla sa katawan nilang kinatok sa lalim ng gabi.
(Di baga kapag may punla sa huli’y may inaani?)

Agaw-araw… putok na ang liwanag sa pira-pirasong laman
sa dulang, sa sahig na kawayan, sa kaniyang hagdan.
Saboy na liwanag tila turok ng anastesya, pampakalma,
taglay ay lasong antok, bugnot, inip sa daliri sa gatilyo,
kukong pangkamot sa bayag, imburnal na hikab...
Mainit ang umaga sa hinalalaki ng tirador,
abala sa dutdot sa selpon, sa teksbak, sa mga katagang iyon:
“Misyn acmplshd, sir, wid kosyon!”

Nagpupuyos ang agawang dilim at liwanag
sa kubong iyon, panis ang hangin, animo alimuom.

Mahal

suntok sa buwan
itong ating
paglalakbay.

hiram na landas na tinatahak
may latag na kapahamakan,
sukob ng karimlang poot naglalatang.

sala-salabat ang sibat
sa ating kalasag,
may tinik sa bawat rosas
na samyo sa ating
paghakbang
(sa palanas kailan pa
matututunang pigilin
ang tulo ng dugo ng
natinik na talampakan?)

hiram nga
kaya ang pinag-isa
nating kaluluwa?
hiram din kaya sa
lakbaying pinapangahas?

kapalaran nga kaya’y takda?

kasaguta’y isang sumpa:
ulos ng kapalara’y
buong tapang haharapin -
lakbaying ito’y paghawan
sa kasukalang
hiram sa
kaniyang ating
kinabukasan!

BUWAN

Labis-labis
ang ginaw
ng iyong tampo-
gabi-gabi’y
nagdiriwang
ang mapanlinlang
sa sabog mong
liwanag:
sa kabilugan mo’y
naglulunoy sa
ligaya.

Palad mo’y hapis
sa pag-iisa,
di mapawi ng
hiram na sinag:
kumot ng lungkot -
walang saysay na
kalasag sa
haharaping
sumpang ligalig
ng karimlan.

Kaninong
diyos papalahaw
ang bahaw na tinig?
Ilang gabi pang
mapanglaw ang hahayaang
mapunit
bago dinggin ang
panalangin?
Maninimdim?
Mabubugnot?
Papalaot sa dusa,
takot?

Laslasin ang sinapupunan
ng gabi, buwan!
Iluwal ang silakbo
ng nagbabagang
umaga!