Alon

alun-alon ang mahabang buhok,
tulad niya - alun-along saya at lungkot,
ligalig at pag-ibig. pagulong-gulong
sa dalampasigan, pasaway,
mapaghamon ang hampas
sa buhangin at bato…animo,
halakhak ng tagumpay -
paghamak? paglibak?
magiliw na pakiusap?
sa kaniya na humahatak
papalaot duon sa pusod

…

singasing ng tubig-alat
paulit-ulit animo seremonya
ng walang katapusang litanya …
na pagbigyan ang hiling
na buksan ang mata,
na mabanaag ang pangarap,
na mangarap ng simula,
na sinimulan ay magwakas
hanggang panawan ng halakhak,
o alun-along saya at lungkot,
o alun-along ligalig at pagibig

…

sa buhangin payapang
hihimlay at duon,
limiin ng matamis na ngiti
ang binunong panahong
magpati-anod sa daloy,
pag tastas sa hiwaga
ng mga alimpuyo,
pag-alimura sa mukha
ng kilabot na sigwa…
at pagsuko: hayaan
iduyan sa alun-along
kapayapaan ang katawan,
ipalaot sa pinagmulan

Tatay, 82

May ligalig sa himas ni tatay

sa telang sapin sa kaniyang kama,

animo telang latag sa tabasan sa tahian.

Mga himaymay nito’y taliwas

sa habing kinasanayan sa panahong

nagdaan. May kagat na salungat 

sa haplos ng gapak nyang palad.

Kakaiba ang himulmol.

Kakaiba ang dulas.

May piglas sa palad na sanay

sa kinamulatang himas.

Sa pagkapa’y di mapayapa 

ang damdamin sa sigaw na ulinig,

bumabayo sa kaniyang dibdib

nanunuot sa mga laman, litid

– ngunit ano’ng sukat at tabas 

na lapat sa nagmamadaling tinig? 

Akma kaya sa damit, isusuot ng 

mga mapupuyos na anak ,

sa asta’y  kakaiba ang tikas?

Bagong tela iyon, iba ang padron,

bagong sukat para sa bagong panahon,

inuunawang pilit ng nanlalabong paningin…

isusubo kaya ng matandang singer sewing machine?

Sa lasa’y di pa subok tulad ng mga padrong 

nakasabit sa dingding – handa sa wisyo ng panahon: 

sa tag-ulan, tag-tuyot, tag-ani, taga ng panahon: 

kamisadentro, pantalon, amerikana, barong: 

mga damit  na nagtaguyod sa mag-anak, 

kamag-anak, kaibigan, kababayan: 

magiting na suot ng mga  jose rizal, 

andres bonifacio, antonio luna, gregorio del pilar:

katutubo, katipunero, gerilya, USAFFE, beterano, sundalo:

pambalot sa katawan ng mga nasalanta - bata, matanda, 

babae, lalaki: ngunit, ano itong naririnig na daing sa

malayo? 

“…ano’ng pinanggalingan, ano’ng pinuntahan

sa turo sa panahian?” 

Sa loob ng walong dekada

tinabas niya ang kapalaran:

natutong manahi mula sa tiyahin;

asawa’y nagtinda ng maruya’t kakanin;

nangarap mapagtapos ng doktor ang panganay,

abogasya ang pangalawa, kalakal ang

pangatlo, agrikultura ang pang-apat,

dentista ang panglima; 

kinamatayan ng dalawang anak; 

pinatay ng ready-made Levi’s ang talyer; 

pinatay ng DAR ang munting bakahan sa Halcon;

dinaya ng kapartner sa negosyong telcom;

inuto ng mga tusong pulitiko;

saksi sa paghati sa kinatitirikang simbahan;

naubos maging puhunan sa kahihingi ng BIR; 

nawantutri sa kooperatiba;

bigo sa pangarap maging milyonaryo ang mga anak

bagkus, naluluong sa panitik, at pinta;

nilanggam ng diabetes ang katawan;

binulok ng tadhana ang bayag;

kumalat ang kanser  sa baga, buto, sa dugo –

“Pero mainam ang tabas… matimyas ang lapat…”

Malamig ang simoy ng hangin

sa kwarto 17 sa Veteran’s Memorial Hospital,

lapat na lapat ang likod nya sa manipis 

na puting tela, sapin sa plastik na kama

(ano iyong bakas ng katawan? kakosa 

sa ward, patawa ni tatay) buto’t balat, 

mata’t pisngi’y humpak,

sala-salabat ang tubong nakasaksak, 

sapo pa rin ang bayag.

Paghugot ng hininga, batid nyang

iba ang sastreng tatabas sa bagong tela.

Matapos ang walong dekada maluwag 

niyang tanggap ang pangako ng bukas,

mamangha sa hiwaga ng bagong panahian,

sa ginintuang guhit ng tisa, sa halip na

tuwid, pakurba pakanan, pakaliwa: 

malayo sa sukat ng kaniyang panahong 

silakbo sa gubat at kapatagan  sa Timog Mindoro,

bayang sinilangan:  sa gulang na

labimpito buong tapang na ipinagtanggol

laban sa Hapones (sapo ang bayag habang

nagmamartsang mag-isa sa pusikit na

dilim ng kagubatan: sa kanang kamay ay ulat

posisyon ng Hapones sa bayan ng Naujan, 

sa kaliwa’y karbin, kinakalawang) -

bibitaw sa hawak na gunting, medida…

bubuntunghininga: “Sunugin ang lumang padron, anak.

Ikaw na ang mag-sukat, magpanibago ng tabas.”

TURO NI TATAY

Sige, anak, palawakin ang bayan 

ng iyong kamalayan at sa iyong

pakikipagsapalara’y wag kalimutan

ang ibig sabihin ng Mag-anak – 

Ina, Ama, Anak - bantayog ng lipunan 

na kay hirap itaguyod sa gitna ng daluyong

ng kasalukuyan. Isa pa’y Kaibigan

pagkakaisa ng isa o dalawa o ng

maraming pinag-uugnay ng

pag-unawa, kayrami nang nalaglag sa

kaniyang matarik na tanggulan at panukat.

O, alam mo na ito: Katapatan.

Nakilatis mo na ang kinang nitong angkin,

may ihip ng mahiwagang hanging

mag-aangat sa kanilang paningin, (ito ba

ang ibig mong kamtin?), kislap na palatandaan

ng dangal na kayang dalhin hanggang libingan.

O Pagmamahal, walang pagtatangi, ni pasubali

walang lunggati, o walang hanggang ngiting

papawi sa kanilang kaluluwa bagamat bungi.

Kalinga, isa pa. Pagtatanging walang

sawa: tulad ng kay Ama, Ina, Kapatid, Kapitbahay,

Kasintahan o Bayan. Lalo ang Pangarap: pangkaraniwan

sa iyo ang gawaing ito, anak. Maglakbay maghapon, umani ng

aral sa nakaraan, liparin ang alapaap

ng kinabukasan, mapuyos ikampay ang bagwis

umuusok sa tuling paghabol sa umaalagwang

pangako ng bukas. At Pangako, hindi mapapako,

ng talino, lakas, galing na pinapanday ng

pag-aaral sa pag-gaod at pagsalungat sa mapusok

na agos ng buhay.

At kung sakaling may hiwagang ika'y mahagkan,

sa lasa ko anak, supling nito’y katotohanang

pamana mo sa kinabukasan.

PAUDLOT-UDLOT NA KATAHIMIKAN

…maawa na po kayo…‘indi ko po alam!
ser…’ala po ako’ng alam sa tinatanong n’yo…

…wag po! ‘indi po ko enpi-ey!
‘di ko po ‘lam kung s’an si kuya!

… ‘di a-ko maka-inga….
tama na po…maawa kayo…

… ‘di ko po ‘lam kung enpi-ey si Kuya
magsasaka po ako…pati si tatay po ….
si nanay…naggugulay…pawalan na po ninyo ako.
pawalan ninyo si Nanay, nagluluto lang siya sa bahay…
si kuya basta na lang nawala isang araw nang
salakayin nyo’ng kubo namin…tanda nyo yun?

…matagal na syang wala sa amin
walong taon na po iyon…

…wag po! wag po! wag po!
wag nyong pong bunutin ang kuko ko!
…maawa po kayo…. inang tulungan mo ‘ko!
….tatang! kuya, pakita ka na!

…opo! opo! opo! opo! opo!
…inaamin ko na po…enpi-ey si kuya…pati ako
enpi-ey po ako po. opo! opo! opo!
pati tatay ko…nanay ko…
ate ko…tiya ko… si bunso…opo
Tatlong taon lang siya pero enpiey na rin…

…opo! baril ko ‘yan…bigay ni kumander…ah…ah…
Joc…jocjoc…opo…inaamin ko ako nga po ang rumatrat
sa komboy nyo nung isang taon….
kasama ko si kuya? opo! opo! Kasama sya…
siya po’ng kumalabit sa gatilyo…opo, pero…pero, ako po
ang may hawak sa garand…a…armalayt?
ah, opo…armalayt ang tawag dyan sa hawak nyo, ser...

…tama no po ser, inamin ko na ser…
ser, ako nga’ng pumatay…pinugot ko’ng
ulo nya…tinusta ko’ng tenga, kinain ko…
pinako ko sya sa puno ng nyug…
…binuhusan ko ng gasoline, sinindihan ko
…para wag tularan ng kabataang tulad ko, ser
opo, ser, tama kayo…nagsisigaw nga sya
tinatawag lahat ng ninuno nya…nakakatuwa, ser?
ah…ah…opo ser, sumakit nga ang tiyan ko
sa katatawa…

Opo…Inaaamin ko lahat, ser…
wag nyo na akong pahirapan…ser…
ser…ina-a-amin ko …pi-natay ko rin si
Boni-facio, Ri-zal, Nin-oy…

ser? ser? wag wag wag wa-wa-wa-wag ser!

TAKOT

Natatakot siya sa kahirapan.

Takot siya sa halimaw sa labas

ng apartment nyang maaliwalas.

Pag-yapak pa lang sa lansangan

ilag na sa mukha nitong hantad -

mabalasik na mata’y

sumusubaybay sa bawat kibot

galaw na masalimuot 

sa eskinita ng buhay niyang ayos:

pulubing amoy-asupre

karga ang basahang sanggol

walang ulirat sa tulog- benadryl

naka-Nike’ng sungkit-dukot;

astig na kikil-boys; isnats ng bag, alahas,

Robin Padilla ang tikas, may silat

na pitaka, sanggol malas naipulas...

Ay! Bata na-isnats…”wag naman sana

ang aking anak!”

Natatakot sya sa kahirapan.

Banta ito sa magarang buhay -

ang malalagkit na daliri

nitong pupulupot sa binti

ng kyut na panganay, hatak

palubog sa lalim ng burak….Ay!

“…wag na wag wag na wag

mahawakan ang aking anak!”

Pagsusumamo’y wag wag wag

sanang humulagpos sa yakap

at madapurak ng malansang kamay,

makaladkad sa alikabok,

ibusabos sa panlilimos. Ay!

O, anihin ang puso, bato, atay,

ala-piyesa ng kotseng katay,

panustos sa mauutas na buhay

ng kung sinong di hikahos…sa Hongkong,

Paris, o New York o Dubai?

Takot sya sa kahirapan

ngunit puso’y may tibok ng habag.

Paano o kanino di nya tiyak -

tunay na di alam ang kalam

ng sa maghapo'y hirap

sa pag-apuhap ng gatas, bigas -

ng mag-anak sa bahay na

kariton sa kanto ng v. luna,

sa sanggol at inang may tawnhaws

sa island sa EDSA

sa mga batang naglisaw

sa malapad na agaham road

sa pulutong singhot-rugby

sa ilalim ng tulay sa west qc

sa kanilang tulo- uhog pwet-bantot

sa underpass quiapo manila

sa sanggol na kumakahol

sa ubong-tosperina sa cambridge, cubao?

mahirap o isang pagpapanggap

ni kulas kulasa tomas tomasa

walang kwarta, tamad magbanat

ng burat nila, hahaha “lahat sila’y

dapat lang masamantala”?

Takot siya sa kahirapan

ngunit ina ring may pag-unawa

sa isang inang nagmamakaawa. 

Ngunit paano matukoy ang totoo 

sa batang tulog- kalong nito?

”Ano muna ang kahirapan

bago amot na barya’y

pakawalan” Galing ito kung saan? 

Kulang sa materyal na bagay?

o usaping ispritwal? O lalang ng libo

libong henerasyon sa buong mundo

mula sa libag sa alak-alakan ng paslit sa imburnal,

animo mapa ng kahirapan – may krokis

ng direksyon tungo sa mabahong pinagmulan?

Takot siya sa kahirapan

Paano nga pipigilan ang pagsakmal ng halimaw

kung takot ka sa di mo alam?