TAKBO NI ANTUNYU

Pagmulat ni Antunyu

sa basahang lampin

kakambal ang tubong

ekta-ektaryang pananim

ni Don Torcuato

mana sa ninunong sakim

sa katas ng kasaysayang

singhaba ng espada

ng sakada, pakilasa’y maasim.

Nakayang tiisin, sa pag-asang

bawat tabas ng espading

ganrantiya ang kubo

pandong sa ulo

at ulam na kakanin…

hanggang matauhan,

siya pala’y may karapatan

ewan anuman yun di alam -

mabuhay ng marangal,

makatarungan - usal

ng nakakaalam sa mahiwagang

tubuhan. Kaya lamang

niratrat ng masinggan

isang araw sa harap ng kapitolyong

bantayog ni Meyor Don Torcuato.

Ba! Sa takot madedbol

karipas ng takbo

nagkubli sa kakambal 

na mapagpalang tubo.

Pupungas-pungas

napukaw sa alingasngas 

ng Ilog Pasig na maangas,

sa pabrika ng Nestle

at uy! may pangkape

at pag sinuwerti, bahay at lote…

at uy, sobrang kape, 

ninerbyos, napamulagat

siya pala’y api

sweldo’y  kulang pangkape.

Naturete, sumali sa unyon

kaso, napukpok ng ratang baston

bungo ay putok, 

pulang dugo sabog

natakot!

karipas, karipas, 

karipas ng takbo

si Antunyu!

aba! Kung makalaboso, 

lagot si Amy, Tricia, Ting, 

Maning, “ay ala! kapalaran pisting yawa!”

mga supling. 

Nahimasmasan

sa Kotabato nakipagsapalaran, 

bayan ni Kato, kumpareng buo.

Miyembro ng Ilagang may kato

bisayang pulutong ngumangalot

ng tengang malutong ng alagad

ni mohamad. Antunyu, ay alat!  

Nakitadtad! Nag-ihaw ng tenga,

atay, Ay! Kay Favalli yata yan, a!

Kaso, niresbak ni Jamilaton

si Jungle Fox, tagapagtanggol.

Buti na lang nakatakbo, 

bayag sapo. Ilag, Antunyu! 

Pag inabutan ka, tapos ang lahi mo.

Babalatan ang talampakan, 

bubunutin pa ang kuko.

Ewan, tinakasan

ng bait, bwelta sa kamaynilaan

masakit, habol ng nakaraan.

Natuto yata sa kapalaran

di na magtatabas

di na mamasukan

di na mananadtad

magbubuhay mayaman na lang

sa sariling masyon

sa lilim ng puno

sa gitna ng Quezon 

bulebard. Sagana sa pagkain

sa assorted menu ng Chowking,

Jollibee, McDo.

Kaso, delikado sa MMDA

at skwater na butangero

kaya

karipas, karipas, karipas

karipas pa rin ng takbo.

Si Antunyu.

AYWANABILAYK TED

Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Si ted failon royal treatment

ng mga pules. Korek!

Tatlong oras bago nareport

sa pulis ang trahedya ng asawa

scene of tragedy nilinis pa.

Kung si kulas yang napagkamalan

kalaboso agad,

kahit naghihingalo pa sa  ospital

si misis.  Pakialam!

Powtek! Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Pantay pantay lahat sa batas

buga ni San Diegong pulis

walang mapurol, walang matulis, 

walang mayaman, walang tolongges,

walang warrant, walang paliwanag, 

arestado agad, sa presinto kaladkad.

Pero syet ngang powtek, 

Tigasin si pareng Ted,

Inimbita nga sa presinto

kinunan lang ng isteytment.

Paano kung MMDA kayang magwawalis?

Malas ka.  Batok agad, tadyak

mura, sentensyado agad, syet!

Powtek na syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Abusado raw ang pulis kay Ted

Kawawa nga raw si pareng Ted. 

Kaya andun agad ang siyopaw

ng PAO, sugod agad sa pagsapaw

sa harap ng camera, smayl, wow!

pero pag aktibistang pinapalo ng pulis

asan ang tagapagtanggol,

diin nya, ng mga smol pipol? 

Wow, kumakain ng syopaw.

Kaya nga powtek! Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Aping-api raw ang “Kapamilya”

sa nangyaring trahedya

pinalalabas daw mamatay-tao

ng mga alipores ni San Diego

Mga katoto’y  umatungal 

sa ABS-CBN studio. Kesyo ganire

kesyo ganito, halos 24 oras sa ere.

“we just followed what the police did.

They made the story, we followed

what they said.” para alamin ang puno’t dulo.

sobrang tutok daw ani Luis Teodoro

kaya daw di na malaman 

kung ano’ng haka-haka sa totoo.

Ang totoo, pag di ka malakas

sa medya, kalaboso kang

bata ka. Ted swerti mo!

Hay, powtek! Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Ano ang bago?

Ano pang kagulat-gulat dyan?

Hindi nga patas ang laban

sa buhay, oo, yun ang kasabihan.

kaya kung si Ted Failon ka

(o Mike, Tony, o sinong ma-impluwensya)

meron ka nang

lamang.

Syet ngang malagket! Powtek!

Aywanabilayk Ted.

TANIMAN NI DOM-AN

Sagana ang ani 

ng mga pananim

sa bakuran ni Dom-an,

dating DH sa Hongkong

tubong Sagada: 

peras, sinigwelas, papaya;

gulay na soya, letsugas,

kamatis; bulaklak na sinya,

jade – laki sa dilig 

ng pagmamahal,

pag-unawa, pagpapatawad

sa pumaslang sa  asawang

Pepe, misyonaryong

nagtanim ng  mahiwagang binhi  

sa masukal na looban

ng Ilocos Sur

sa puso ng mga magsasaka:

binhi ng karapatan

binhi ng kalayaan

binhi ng pag-asa

mga pananim

dinilig ng pagmamahal

pag-unawa, pagpapatawad

at dugo.

Sa anihan,

maligayang magdiriwang

si Dom-an 

sa masaganag biyaya

ng taniman ni Pepe

sa Ilocos Sur 

duon sa masukal 

na ka-looban.

Walang gutom

Sa Pinas walang gutom

ani kulas: tingnan si Mrs. Ting

umaawas ang ref sa Krispee Kreme

Savory Chicken, Goldilock’s,

Donut – Mister at Dunkin’

katas ng panggigipit

sa aring pabrika ng gatas –

pampadede kay Junior Ting

obese na anak.

Dagdag pa nya, 

malasin si Mr. Kong

paldo’ng bulsa sa malutong

na perang kupit sa konstruksiyon

kontrata sa highways. 

Ayun, patong-patong

sa  mansyon litson at alak,

buto-buto’y di pa maitapon 

kay Delyang katulong -

kay pit bull, bagkus, pinukol

spoiled, asong ulol.

Wala, walang gutom

sa mahirap o mayaman 

tomas o tomasa, Inigo o Lucio

sa Megamall, Ayala Mall

Galleria Mall, Star Mall

saanmang shopping mall

ni Henry Sy. You’ll see

maging pulutong ng tsinelas,

lalo na pag-atrenta o kinsenas

swis lang ng credit card

o kiskis ng cash

tighaw ang uhaw, 

gutom ay tunaw -

kahit isang kahig at tuka

kahit ubos-ubos biyaya

dahil bukas, bukas, bukas

‘sangkahig ulit santuka

O wala.

Dahil nga walang nagugutom

sa Pinas, diin ni kulas. 

Sa tulad nyang may palasyo 

sa daang Kalayaan, QC

duon sa tabi ng V. Luna

sa island, lupang surrounded 

not by water but mga jeepney

kotse bus konkretong kalye

nakomisyunan ng malaki

ni Mr. Kong – walang gutom sa kalye,

menu’y available sa tabi-tabi.

Konting wais lang, turo niya’y ganire:

mangalahig ng basura sa tabi-tabi,

sa MacDo, o Chowking o Jolibee

sa Wack-Wack, pag swinerti

may tira-tira pansit o burdyer o sopdrink 

o kaning panis; neks sa prosidyur

magparikit ng styropor 

isalang sa apoy ang takip ng Nido,

ipatong ang na-order mo,

langhap-sarap ang halimuyak

ng bulok na nagliliyab. Presto!

Bon apetito. Brekpastlantsdiner

Serbportu, tri, por…twenipor

Ageynst da setingsan ober QC hall.

Wala, diin ni Kulas,

walang gutom sa Pinas.

Pormula ni Kiko

Si Kikong Kinse

anyos may pormulang mahiwaga-

turo ni Aling Hibang Laslas

aniya’y gayuma may kabayo’ng lakas

para magbalik ang watiwat.

Simple lang ang timpla, 

dalawang sahog – bleyd at pupulsuhan:

si Kiko, kaya tadtad ng peklat

patong-patong na landas-hiwa – 

ritwal niyang pagdukot sa ugat

anuman iyong bara sa dibdib

anuman iyong bikig

anuman iyong, ngayong 

kinse anyos pa lang,  hilahod

ang loob sa araw-araw na pagsubok

sa lansangan, sa tulay sa Cambridge

Cubao, kung saan patong-patong ang yero at kongkreto

ang luha at pighati, tuwa at pagpupunyagi,

titi at kiki, mga peklat sa pupulsuhan

ng ilog Pasig.

“Pero bakit wala pa rin si mama?”

ikaw na’ng, sa walong taong gulang

pa lang, ipagtabuyan ng ‘tang 

inang patay-lasing, maga ang kasing-kasing

sa bigong pag-irog ng asawang plip

sa bato – kapiling ng walong supling

ay ipamigay sa kapitbahay, sa tambay

magtaka ka pa’ng tubuan ng sungay?

ngayong kinse anyos, lungayngay

sa paghagilap sa bagong pormula:

nauna’y sablay…

Ngunit, himala, laging may sagip.

tsk tsk buhay nya talaga’y plip!

masagip ng bagong ama-amahan

wag magkamaling angalan 

may sikmat sa pisngi agad, hayan 

sapin-sapin ang peklat

bukod pa’ng sa pupulsuhan:

“Alat ang isnats sa Culiat? Ala kang pakinabang!” 

at kung hindi nga naman matugunan 

ang simpleng hiling naman ni Amang

lagot, wala ng ina, wala pang ama

ay ala! walang nagmamahal!

Kahit agaha’y suntok, meryenda’y kalmot

lambing lang iyon, karinyo-brutal:

“opo, opo, dedelihensiya na po, amang!”

e kung ipagtabuyan?

“Kala ko, mahal nyo ako.”

Si Kikong Kinse, tiis 

sa kagat-lamok-daga-ipis 

sa ilalim ng tulay na bahay 

nilang barkada. May bagong pormula: 

yung mabango, 

yung mahalimuyak

yung sarap-langhap, 

yung turo ni Emong Singhot

sa ilalim ng tulay, sa teritoryo ni Pulis, 

sa ilalim ng tulay: “Tsip, sabit, rolex lang, o!” 

bagong pormula para sa lumang

sakit na nadarama: pagmamahal?

“Nanakawin ko yun!”

E-Mail

1. Los Angeles, USA, 2009 Panahon ni Obama

Sa wakas, nakarating na ako sa LA, dito kina Kuya Rudy, Aircraft mechanic pala siya sa United Airlines, spitting-image ni Tiyo Amboy, oval ang mukha, straight na ang buhok na kinki, lalong halatang nakakalbo at pandak – hindi maipagkakamaling Kano. May ngiting salubong pagbati, sa tagal nga naman ng forty years, ngayon lang nagkita sa mata. Sikat si Kuya, panundo lang ang Merceds Benz sabay bidang hirap sila sa panahon ni Obama, dahil sa recession na laging trumpeta sa CNN, FoxNews - hirap na hirap diin pa niya lalo na’t  malapit nang  mag-retire sa susunod na taon.

Walang tigil ang butunghininga, walang-wala sila, hindi tulad nuon. Sa limang sasakyan sa garahe, Mercedes lang ang nailalabas,  madalas. Once a week ang Cadillac (gas-guzzler daw), Hummer (gamit ng anak  nag-aaral ng engineering), Porsche SUV (pag weekend  – taking It out for a spin daw in the country), RV (sa outing monthly). Naiisip bumili ng maliit na bahay, matipid daw ang maintenance kaysa mansiyon nila, kung saan parang dyolens silang tatlong betlog kakalog (kwartong assigned sa akin kasya ang apartment natin. Yung comfort room, kasinlaki ng kwarto ko. Sa dingding LCD TV ang nakabitin. Sa tabi, Ipod stereo– hehehehe luma ang boom box natin. Ito ngang laptop na MacPro nila ang gamit ko sa pag-email sayo e. Naka-Wi-Fi ang buong bahay!

Hinagpis nila hindi na mabuksan ang  centralized heating,  potable heating system na lang  sa bawat room; Si Ate Vi  stop muna ang shopping  sa Armani, Louie Vuitton,  Hugo Boss, sa mga tindahang makatisod - dila ang pangalan – umaasa na lang sila pag may sale …saan pa kundi sa Armani, Louie Vuitton, Escada, etecetera. 

Galante, nilibre ako sa MacDonalds! Ang burdyer nila lumiit pero dalawang burdyer per order  kasi naliliitan sila  sa serving. Nakakatawa sila. Maliit na sa kanila ang kasing laki ng burdyer dyan sa pilipinas na Mcdo. Tapos kwentuhan, iyon pa rin ang tapic naman, hirap sila. Para ba namang mamalimos ako ng dollar. Hehehe baka nga magpabaon ng sabon tuwalya at hand-me-down rubber shoes pagbalik ko dyan. Hindi na raw sa Europe sila magbabakasyon. The family has gone to a lot of places in the world, sila ang nagsabi nun.  Ang balak, suyurin  ang Middle East.  Kung gusto ko raw sumama sa summer, marami daw silang “miles”. Sabi ko’y wala akong balak mag-lala ng buhangin - hindi ako naintidihan hehe.

Pinipilit nga akong mag-TNT para duon na daw ako. Alam kasing hirap tayo dyan,  sabi ko nga paano mgagawan ng paraan. Siya daw ang bahala pero sa isip ko, mahirap na sa kanila ako tumira - kung yung kapatid nilang naiwan sa atin e ayaw bumalik sa kanila, ako pa? Baka alila-in pa ako, gawing gardener nila hehe.  I don’t know. We’ll see.

Daing na rin ang sakit ng mga tuhod at likod kaya ramdam na ang panahon ng pagreretiro. Pero ayaw umuwi ng pilipinas, sa Argentina  type manirahan. Maganda raw dun para sa mga nag-reretiro. Ewan hindi ko maintidihan kung ano pinagka-iba ng Srgentina sa Pilipinas. Di ba parehong bagsak ang ekonomiya ng dalawa? Worried sila sa health ng Tiyo Ogot at Tiya Curly dahil nga they are all in their 80’s pero ayaw mag pa-care home. They see themselves in them, kaya naghahanda na sila.

Siynga pala, si Tiya Lily, yung ina ni Ate Vi nasa care home na. May bali sa balakang, may emphysema kasi chain smoker. Sobrang payat daw. 

Sige. i'll stay with Kuya Rudy, mga dalawang lingo, tapos sa San Fo (tawag nila sa San Francisco dito) sa mga Tatay niya, kina Tiyo Ogot at Tiya Curly. 

Kailan daw ang dalaw nyo? Masarap ang resesyon dito!

2. San Francisco, 2009 Panahon ni Obama

Tiyo Ogot picked me up from the airport. Dala nya yung kabibili lang na Mercedes. Pinagyabang pa na 3-day old lang! 80 anyos na hambog pa rin. Sa bahay nila, may Hummer din,  tulad ni Kuya Rudy, may van at BMW. Biniro ko: iuuwi ko na yung BMW, nangiti, parang ayaw hehehe. Sandali: nagbayad ba sila ng inutang na pamashe kay Tatay nang mag-emigrate sila? Pakitanong nga kay Ate Ef nang masingil ko…ups wag na, baka  ipa-immigration pa ako hehe.  Ang tatay talaga, madaling maloko ng kamag-anak kaya namatay na poor pa rin.  

Maulan, kaya lalong malamig. Stay at home lang, di makalabas para mamasyal dahil masakit na ang rayuma ni Tiyo Ogot – wag daw tawagin siya Ogot, they call him August daw. Ngayon dinner, kumain kami ng steak na sinlaki ng pinggan (hindi ko maubos – ang kinagulat ko tinapon lang ni Tiya sa lababo). Dati raw mas malaki pa at makapal, sa bandehado ang serving nila pero dahil recession, tiis sa size ng plato. Pagkakain, nag-gitara ako! Sikat, Fender na orig, gitara daw ni Ricky na jazz guitarist pala sa banda sa LA. 

Umaga, more kwentuhan, sila muna ang pinagkwento ko. Ano naman ang maikukwento ko puro kamalasan sa Pinas? Hindi magandang balita yun sa kamaganak natin dito, baka sabihing hirap tayo dyan. Si Tiya Curly, busy everyday nag-aaral ng piano, nag-bo-ballroom dancing lessons. Ngayong umaga hindi sya pumasok kasi umuulan. maganda daw ang program ng government sa senior citizens, may mga activities sila for free -handicrafts, guitar lessons, cooking, knitting, may pakain pa. Kaya pag di sila makaluto, punta sila sa center .

Nang ako na, syempre, pinasgyabang ko na wala kang ginawa dyan kundi magpinta para sa one-man show mo (malalaman ba nila na labinlimang taon mo nang pinaghahandaan ang one-man show). Si Ate El, may bahay na sa FilInvest kahit solo kayod sa SSS. Ganun din si Kuya Gel, may naipundar ding maliit na bahay (sasabihin ko bang nagtirik lang ng barong-barong sa lupa ng may lupa, at sa akin umaasa, hehe). Sa akin naman e nagbabakasyon muna sa tindi ng trabaho sa Metrobank, and I promoted myself – VP na ako for finance! Kaso pina-review sa akin ang financial statements nya, buti na lang dumating si Ricky kundi buko!

Bitbit yung bago niya girlfriend. Sa Pasadena sya nakatira, about an hour drive. Bida ko, punta ako sa New York, nainggit! Claims he has never set foot in New York, hanggang New Jersey lang daw. (Hohoho this Mangyan is going places - Nuyok).

Republicans sila! Lalo na si Tiyo. Hindi raw kaya ni Obama ang recession, no experience like MacCain, Vietnam veteran and economist. Like Bush? Di ba huling balita dyan, bumagsak sa balong malalim ang economy ng States because of Bush’s policies. At ito pa, sa kanila galling ang balitang ito: yung bailout sa Citigroup, aba ay ibibili pala ng mga jetplanes for all the CEOs. masaya ano? Pero opposed ito ng marami. Sarap dito, feeling nila naghihirap sila dahil sa may recession pero mayaman pa rin. May recession ba? For a country in recession, they still live in luxury.

Pero sabi ni Tio ay surviving sila through their pension at bigay ng mga anak. Ito ngang laptop ni Tiya - Mac - bigay ni Ricky. Yung cable tv nila provided ni Rudy. Maginhawa ang buhay nila pero sa standard ng living dito, tipid sila dahil nga senior citizen na sila, hindi na kumikita. Nanganganib nga daw ang mga pension nila dahil sa stimulus plan ni Obama.

O sya hanggang sa muli  Hinihintay kayo na pumunta dito. 

Tatay, 82

May ligalig sa himas ni tatay

sa telang sapin sa kaniyang kama,

animo telang latag sa tabasan sa tahian.

Mga himaymay nito’y taliwas

sa habing kinasanayan sa panahong

nagdaan. May kagat na salungat 

sa haplos ng gapak nyang palad.

Kakaiba ang himulmol.

Kakaiba ang dulas.

May piglas sa palad na sanay

sa kinamulatang himas.

Sa pagkapa’y di mapayapa 

ang damdamin sa sigaw na ulinig,

bumabayo sa kaniyang dibdib

nanunuot sa mga laman, litid

– ngunit ano’ng sukat at tabas 

na lapat sa nagmamadaling tinig? 

Akma kaya sa damit, isusuot ng 

mga mapupuyos na anak ,

sa asta’y  kakaiba ang tikas?

Bagong tela iyon, iba ang padron,

bagong sukat para sa bagong panahon,

inuunawang pilit ng nanlalabong paningin…

isusubo kaya ng matandang singer sewing machine?

Sa lasa’y di pa subok tulad ng mga padrong 

nakasabit sa dingding – handa sa wisyo ng panahon: 

sa tag-ulan, tag-tuyot, tag-ani, taga ng panahon: 

kamisadentro, pantalon, amerikana, barong: 

mga damit  na nagtaguyod sa mag-anak, 

kamag-anak, kaibigan, kababayan: 

magiting na suot ng mga  jose rizal, 

andres bonifacio, antonio luna, gregorio del pilar:

katutubo, katipunero, gerilya, USAFFE, beterano, sundalo:

pambalot sa katawan ng mga nasalanta - bata, matanda, 

babae, lalaki: ngunit, ano itong naririnig na daing sa

malayo? 

“…ano’ng pinanggalingan, ano’ng pinuntahan

sa turo sa panahian?” 

Sa loob ng walong dekada

tinabas niya ang kapalaran:

natutong manahi mula sa tiyahin;

asawa’y nagtinda ng maruya’t kakanin;

nangarap mapagtapos ng doktor ang panganay,

abogasya ang pangalawa, kalakal ang

pangatlo, agrikultura ang pang-apat,

dentista ang panglima; 

kinamatayan ng dalawang anak; 

pinatay ng ready-made Levi’s ang talyer; 

pinatay ng DAR ang munting bakahan sa Halcon;

dinaya ng kapartner sa negosyong telcom;

inuto ng mga tusong pulitiko;

saksi sa paghati sa kinatitirikang simbahan;

naubos maging puhunan sa kahihingi ng BIR; 

nawantutri sa kooperatiba;

bigo sa pangarap maging milyonaryo ang mga anak

bagkus, naluluong sa panitik, at pinta;

nilanggam ng diabetes ang katawan;

binulok ng tadhana ang bayag;

kumalat ang kanser  sa baga, buto, sa dugo –

“Pero mainam ang tabas… matimyas ang lapat…”

Malamig ang simoy ng hangin

sa kwarto 17 sa Veteran’s Memorial Hospital,

lapat na lapat ang likod nya sa manipis 

na puting tela, sapin sa plastik na kama

(ano iyong bakas ng katawan? kakosa 

sa ward, patawa ni tatay) buto’t balat, 

mata’t pisngi’y humpak,

sala-salabat ang tubong nakasaksak, 

sapo pa rin ang bayag.

Paghugot ng hininga, batid nyang

iba ang sastreng tatabas sa bagong tela.

Matapos ang walong dekada maluwag 

niyang tanggap ang pangako ng bukas,

mamangha sa hiwaga ng bagong panahian,

sa ginintuang guhit ng tisa, sa halip na

tuwid, pakurba pakanan, pakaliwa: 

malayo sa sukat ng kaniyang panahong 

silakbo sa gubat at kapatagan  sa Timog Mindoro,

bayang sinilangan:  sa gulang na

labimpito buong tapang na ipinagtanggol

laban sa Hapones (sapo ang bayag habang

nagmamartsang mag-isa sa pusikit na

dilim ng kagubatan: sa kanang kamay ay ulat

posisyon ng Hapones sa bayan ng Naujan, 

sa kaliwa’y karbin, kinakalawang) -

bibitaw sa hawak na gunting, medida…

bubuntunghininga: “Sunugin ang lumang padron, anak.

Ikaw na ang mag-sukat, magpanibago ng tabas.”