Lem Garcellano

ampalaya

2011-12-14T20:39:00.000+08:00

kung ang mukha mo

ay ampalaya

tiyak, hindi mo

naranasang malamukot

ang mukha mo ng mga

daliring kinutingting ni Belo

o, mamusarga kaya

ang nguso sa halik

ng ngusong

gawa ni Calayan

o, ma-blak ay

sa suntok ng selos

ni Jinkee Pacquiao

Lalo ka pa kung

di tumitibok ang

ang puso mo

tiyak, di ka pa nakasakal

ng leeg

ng chicken joy

o mamaga ang pisngi mo

sa sampal

(take that! take that!)

o malasing

sa dalawang case

ng Red Horse

o magtangkang tumalon

mula sa 2nd floor ng

Palma Hall sa UP

(walang pipigl! walang pipigil!

Aym warning yu!)

dahil nga

mukha kang

ampalaya, at

asa ka pang

maso-solb

ng botox

ang pileges

na kinahig ng

mga buwitre

tyaga

2011-12-07T09:30:00.002+08:00

laglag na ang
kamay ng orasan
sa busstop
kung saan matyaga
sya nagaantabay
sa pag-uwi nya,
aywan kung sya'y
kilala o mamumukhaan pa

ngunit iyon ang
kanyang lakas at hina:
walang inip
walang kaba
asa na darating sya
dala sa dibdib ang
kaniyang puso, puso
pusong bigay nya,
hindi sa busstop
kundi sa krus na daan,
nang walang pilitan

walang inip
walang kaba
patuloy na aabang
sa walang patlang na
dating-alis ng sasakyan
at sa kanya na iibis
kaya? o magpapatuloy
sa paglalakbay

tanggap niya, totoo
sya na nagmamahal
walang panahon
walang sasakyan
walang bustop
na kabagot-bagot
na kasuklamsuklam
bagamat laglag na
ang kamay ng orasan

hintay

2011-12-03T12:07:00.002+08:00

matagal nyang
hinintay
ligaya iyong
nalasahan na
sa labi
hindi pa man,
tinyagang limliman
parang itlog

at sa pagbiyak

ingat na hinagilap
higpit-luwag sa palad
kundi'y ikamamatay
ng ligaya dahil
siya nga
siya na nga
kay tagal hinintay
binuo, binuno
sa kaibuturan
kung saan
sa dibdib

at lumipad

naghintay muli
siya, buong tyaga
sa lasa ng sarap
ng pait
sa kaniyang labi
sa kaniyang puso

Barya

2011-10-10T12:56:00.004+08:00

Malayo ang nilalakbay pagulong-gulong
Sa gapak na palad - tulad ng mga kalye sa
Bayan at lunsod ng ating damdamin.

Pagtugpa iyon sa pagitan ng mga gusali at
Kanal, giba-giba animo pulubing lupasay
sa daang Kalayaan Avenue. Parang bolitas ng

lagas na rosaryo ng deboto sa Baclaran sa
kaniyang pag-usad sa imburnal ng Pasay.
Dala ng kapalaran sa sipa ng mga hubad na

paa, tsinelas, sapatos na kunwa’y katuwang
sa lakaring walang katapusan. At ngayon, walang
pakiramdam sa walang patlang na pag-urirat

ng putik at alikabok: ano’ng saysay ng pagitiiis;
ano’ng saysay ng pagwawalang-bahala sa
sa mantsang nakulapol sa mukha, nagkukubli

sa tunay na ikaw – lamog na lamog ngunit
nanatiling makinang - limang sentimong
halaga ngunit ikaw na ikaw na ikaw.

Alon

2011-10-08T11:13:00.002+08:00

alun-alon ang mahabang buhok,
tulad niya - alun-along saya at lungkot,
ligalig at pag-ibig. pagulong-gulong
sa dalampasigan, pasaway,
mapaghamon ang hampas
sa buhangin at bato…animo,
halakhak ng tagumpay -
paghamak? paglibak?
magiliw na pakiusap?
sa kaniya na humahatak
papalaot duon sa pusod

…

singasing ng tubig-alat
paulit-ulit animo seremonya
ng walang katapusang litanya …
na pagbigyan ang hiling
na buksan ang mata,
na mabanaag ang pangarap,
na mangarap ng simula,
na sinimulan ay magwakas
hanggang panawan ng halakhak,
o alun-along saya at lungkot,
o alun-along ligalig at pagibig

…

sa buhangin payapang
hihimlay at duon,
limiin ng matamis na ngiti
ang binunong panahong
magpati-anod sa daloy,
pag tastas sa hiwaga
ng mga alimpuyo,
pag-alimura sa mukha
ng kilabot na sigwa…
at pagsuko: hayaan
iduyan sa alun-along
kapayapaan ang katawan,
ipalaot sa pinagmulan

Puyinggot at Puyonggit

2011-05-04T12:11:00.003+08:00

(Alay kay Emma Espiritu)

Gabi-gabi, mula nang umakyat sa langit si Nanay Pupuyunggat upang maging isang tala, hindi na makatulog si Puyonggit at lagi pang umiiyak. Nguyngoy siya nang nguyngoy. Kaya iiyak na rin si Puyinggot, ang mas matanda niyang kapatid. Sabay silang ngunguyngoy nang ngunguyngoy. Sabay din silang dudungaw sa bintana at sisinghot

“Nanay! Nalulungkot kami. Kailan ka bababa para samahan kami?” daing ni Puyinggot habang tinatanaw sa langit si Talang Nanay Pupuyunggat.

Ngunit, wala silang maririnig na sagot kundi “Sssss, krreeeek, ssssss” na huni ng kuliglig sa halip.

“Ano raw, Kuya Puyinggot?” tanong ni Puyonggit, “hindi ko siya marinig!”

“Aywan, Puyonggit!” sagot ni Puyinggot, “parang tunog ng puyat na kuliglig. Hindi naman kuliglig si Nanay!”

Gabi-gabi, iyon lagi ang ungot ni Puyinggot kay Talang Nanay Pupuyunggat para hindi na sisinghot-singhot silang magkapatid. Ngunit bigo siya lagi. Isip nya, malayong-malayo si Nanay sa langit at di sila maririnig.

Isang araw, napa-kembot si Puyonggit sa tuwa. Ang kuya niyang si Puyinggot ay may saranggolang ginagawa.

“Kung hindi makababa si Nanay, tayo ang aakyat sa kaniya. Gusto mo ba iyon, Puyonggit?” tanong ni Puyinggot sa kapatid.

“Yehey, sakay tayo sa saranggola? Puntahan natin si Nanay sa langit, kausapin natin siya!” tuwang-tuwang sigaw ni Puyonggit.

Umikot sa bilis ang puwit ng magkapatid. Nagtulungan sila sa paggawa ng isang saranggola. Nagkayas nang nagkayas si Puyinggot ng kawayan. Naggupit nang naggupit ng papel si Puyonggit naman. Pagkatapos nang handa na ang mga kagamitan, tulong-tulong nilang pinagkabit-kabit ang kawayan. Pinagdikit-dikit nila ang papel. Sa dibdib ng saranggola, ginuhit nila ang mukha ni Talang Nanay Pupuyunggat. At siyempre, hindi nila kinalimutang kabitan ito ng buntot na mahaba.

Pawisang-pawisan ang magkapatid. Tunay silang napagod sa paggawa ng saranggola. Pero kahit na, labas ang ngipin nila sa saya. Tumakbo sila sa parang dala ang saranggola. At pagihip ni Hangin, ang magandang saranggolang may guhit na mukha ng kanilang Nanay ay lumipad na. Mataas na mataas ang lipad niya.

Kumapit si Puyonggit at Puyinggot sa tali. Pumikit silang dalawa at hinintay na hatakin sila ng saranggola. Naghintay sila nang naghintay nang naghintay na tangayin sila papunta sa langit. Hinigpitan pa nila ang pikit, ngunit bigla silang nadapang dalawa. Iyon pala, ang saranggola ay umalagwa, hindi kinaya ang bigat nila.

“Kuya Puyinggot, anong gagawin natin? Gusto ko nang makita si Nanay!” iyak uli ni Puyonggit, pahikbi-hikbi pa.

Imbes na ngumuyngoy, si Puyinggot ay nag-isip, at saka tumingala sa langit. Kumislap-kislap naman si Talang Nanay Pupuyunggat na para bang may pahiwatig. Kaya siya ay nag-isip-isip. Maya-maya, ngingiti-ngiti itong bumulong sa kapatid.

“Puyonggit…” hinga niya, “gagawa tayo ang saranggolang dambuhala. Ngunit kailangan natin ng mahabang kawayang abot sa ulap!”

Natuwa si Puyonggit sa naisip ni Puyinggot, ngunit bigla, noo niya ay kumunot, “May kawayan nga kayang sa ulap aabot?”

Naghanap sila nang naghanap sa gubat. Umabot pa sila sa ituktok ng bundok. Ngunit wala silang mahagilap na kawayang sa ulap ay aabot. Kaya ang magkapatid ay inabot ng antok. Sila ay nahimbing sa tabi ni Ilog. Maya-maya, may pumatak na dahon. Sa lupa ito ay bumaon. Pagkatapos ay nagtampisaw si Ilog. Nagwisik ng tubig pandilig sa higaan ni Dahon. Nagising si Buwan, at ang lupang higaan kaniyang sinikatan ng liwanag na katamtaman. Matagal na matagal niya itong tinanglawan hanggang makatulog siya sa kapaguran.

Umaga na nang magising sina Puyinggot at Puyonggit sa malakas na katok na tunog at langitngit. Iyon pala, may kawayang tumubo sa kanilang gilid. Nagulat silang magkapatid, nang sipatin nila ang kawayan, abot ito sa ulap, tuwid na tudwid.

Tanggal ang kunot sa noo ni Puyonggit. Napasayaw nang walang tigil si Puyinggot. Mayroon na sila ngayong kawayan na sa ulap ay aabot. Kaya, wala silang sinayang na oras. Sinimulan na nilang gumawa ng saranggolang dambuhala. Dahil sa haba ng kawayan, ilang araw silang nagputol nang nagputol. Ilang gabi silang nagkayas nang nagkayas. Ilang araw uli silang nagkabit nang nagkabit ng kawayang kinayas. Hanggang sa wakas, nabuo ang katawan ng saranggola. Tunay na dambuhala siya talaga.

“Kuya Puyinggot, kulang ng pabalat ang ating dambuhalang saranggola,” puna ni Puyonggit na pahingal-hingal pa, “Paano na?”

“Oo nga. Walang papel na kakasya sa kaniya! Paano nga kaya?” bulalas ni Puyinggot.

At parang hudyat, umihip si Hangin na parang bumuntong-hininga. Mga tuyong daho’y nagliparan sa hangin niyang buga. Kagila-gilalas! Kapanapanabik! Mga dahon ay kumapit, at saka dumikit sa kawayang saranggola!

“May pabalat na ang saranggola!” bungisngis ni Puyonggit.

“Hangin! Salamat sa buntong-hininga!” sigaw nilang dalawa.

“Kaya lang, Kuya Puyinggot, paano natin paliliparin ang saranggolang dambuhala? Hindi kakayanin ng ating tali ang bigat niya!”

“Oo nga. Baka umalagwa tulad nang nauna!” sagot ni Puyinggot na natataranta.

Matagal na naupo sa tabi ng dambuhalang saranggola ang magkapatid. Inabot sila ng maghapon kaiisip. Hanggang lumatag na ang dilim, nagising si Buwan at nagsaboy ng liwanag na malamig. Pagkatapos, gumapang sa kanilang paa si Mababang Ulap. Masuyo silang inangat na kanilang ikinagulat.

“Uy! Kaya tayo angatin ni Mababang Ulap!” sigaw ni Puyonggit

“Oo nga. Manipis siya ngunit matibay! Siya! Siya! Si Mambabang Ulap ang hanap nating matibay na lubid!” sigaw ni Puyinggot na sa saya ay nasamid-samid.

Parang turumpong umikot-ikot sina Puyinggot at Puyonggit. Naghabi sila nang naghabi ng lubid. Isang araw na ang nakalipas ay hindi pa sila natatapos. Ang lubid nilang nahabi ay kakapiranggot. Naghabi pa sila nang naghabi hanggang kamay nila ay mapagod. At sa wakas matapos makapaghabi ng lubid na ga-bundok, itinali nila ito sa saranggolang dambuhala na may mahabang buntot.

Nagsayaw sa tuwa sina Puyinggot at Puyonggit. Gawa na ang kanilang saranggolang dambuhala na kayang lumipad sa langit. Kumislap-kislap naman ang liwanag ni Talang Nanay Pupuyonggat, na parang natutuwa sa nagawa ng magkapatid.

“Maaakyat ka na namin Nanay,” tuwang-tuwang sigaw ni Puyonggit.

“Hintayin mo kami, huwag kang aalis sa langit!” hiling naman ni Puyinggot.

“Kuya, tayo na! Liparin na natin si Nanay!” ungot ni Puyonggit sa kapatid.

“May kulang pa! Kaya kaya ni Hangin na paliparin ang dambuhalang saranggola?” bulalas ni Puyinggot na nag-aalala.

“Oo nga, Kuya. Baka hindi kayanin ng kaniyang buntung-hininga. Dambuhala ang ating saranggola. Baka ang kailangan ay hangin sinlakas ng bagyo,” bayo ni Puyonggit.

Natawa lang si Hangin na kunwari’y hindi nakikinig. Huminga siya ng malalim na malalim, halos lahat ng hangin sa mundo ay ubusin. Pagkatapos, ibinuga niya ay umuugong na bagyo. Sa lakas ng ipo-ipo, lumipad nga ang dambuhalang saranggola, tangay si Puyonggit na sya pa lang nakakapit sa lubid.

“Kuya!” sigaw ni Puyonggit na ngayo’y makabitin sa alanganin. Nag-alala si Puyinggot, nasa panganib ang kapatid na iyakin. Umuusok ang ilong, maliksing tinalon ni Puyinggot ang dulo ng lubid.

“Kapit nang mahigpit, Puyonggit!” sigaw ni Puyinggot. “Wag kang bibitiiiw! Baka ka mahuloooog!”

Matuling lumipad ang dambuhalang saranggola. Tinangay sila sa madilim na kalawakan, lampas sa mga kometa at mga planeta.

Aliw na aliw sa paglipad ang magkapatid, hanggang sa mapadaan kay Araw na mainit. Nagpasikat naman si Araw, pinalakas ang tanglaw. Sa tindi ng init, lubid na gawa sa ulap ay unti-unting natutunaw.

“Araw! Bawasan mo ang init! Natutunaw ang lubid ko” sigaw ni Puyinggot.

Ngunit walang magawa si Araw. Talagang nakakapaso ang kaniyang sinag. Kaya, pinakiusapan niya si Makapal na Ulap na siya ay tulungan. Dagli namang nagpaunlak si Makapal na Ulap na palutang-lutang. Humarang siya sa Araw at sa mainit nitong sinag. Nakahinga ng maluwag ang magkapatid dahil dagling natigil ang pagtunaw sa lubid na gawa sa ulap.

Matagal na matagal na lumipad sina Puyinggot at Puyinggot hanggang kumalat ang dilim sa buong daigdig. Maya-maya isa-isang naglitawan ang mga tala sa langit. Isa roon si Talang Nanay Pupuyonggat. Sa lakas ng ihip ng hangin tinangay sila sa kanilang Nanay. Tuwang-tuwa silang magkapatid, hindi mapigilan na humalakhak at bumungisngis. At nang mayakap nila si Talang Nanay Pupyunggat, hindi rin nila napigilan ang iyak at daing.

“Nanay! Wag mo kaming iwan. Baba ka na sa amin. Nalulungkot ako na wala ka!” hiling ni Puyonggit, sisinghot-singhot sa pagpigil sa pag-iyak.

“Gabi-gabi lagi kaming nakatanaw sa iyo, Nanay! At si Puyonggit umiiyak lagi kaya lagi rin akong puyat,” sumbong ni Puyinggot.

Ngumiti si Talang Nanay Pupuyunggat sa kaniyang mga anak. Hinaplos ang kanilang pisnging nanginginig sa lamig ng gab at hinalikan ang mga mata nilang puyat.

“Puyonggit, wag kayong malungkot. Kahit ako narito sa langit, lagi pa rin ninyo akong kasama.”

“Paano yun, Nanay?” tanong ni Puyinggot na umiiyak.

“Mula rito, tanaw na tanaw ko kayo. Bawat kilos nyo ay alam na alam ko. Para ding hindi ako nawalay sa inyo.” Paliwanag ni Talang Nanay Pupuyunggat.

“Pero nalulungkot ako, Nanay,” hagulhol ni Puyonggit.

Malambing na pinagmasdan ni Talang Nanay Pupuyunggat ang dalawang anak, saka pinatingkad ang kaniyang liwanag.

“Tanawin nyo ako sa bintana kapag ako’y inyong naaalala. Araw o gabi, naririto ako at nagbabantay sa inyong dalawa. Isang tingin lang ang layo natin sa isa’t isa.” sabay yakap nang mahigpit sa mga anak niya.

“At sana, sa pagsilip ko mula sa langit, gusto kong makita ay ang inyong ngiting matatamis,” dagdag niyang payo sa magkapatid.

“Opo, Nanay,” dagli namang sagot ni Puyinggot at Puyonggit na ang mga ngiti ay abot sa taynga.

Maya-maya, narinig nila ang hilik ni Araw.

“Puyinggot. Puyonggit. Malapit nang gumising si Araw. Matulog na’t magpahinga. Paggising nyo, magiging masaya ako na ako’y inyong babatiin ng isang magandang umaga” hiling ng kanilang Nanay.

Umihip nang malakas ang bagyo ni Hangin. Tinangay ng dambuhalang saranggola sina Puyonggit at Puyinggot sa himpapawid. Aliw na aliw sa paglipad ang magkapatid. Nakita nila si Tatay Pupuyunggot na nagtatanim sa kanilang bakuran. Nakita nila ang kanilang kapitbahay na si Pagutpot at Pagutpat, sa kanila ay kumakaway. Nakita nila ang mga kabigan na nag-aaral sa paaralan. Nakita nila ang kanilang alagang aso na si Pupunggi, nakikipaghabulan sa kaibigan nyang aso na si Ginggipu. At higit sa lahat, tanaw na tanaw nila ang kanilang Nanay na tahimik nagmamasid.

Masayang masaya sa paglipad ang magkapatid, hanggang sa mapadaan kay Araw na bagong gising. Nagpasikat naman si Araw, pinalakas ang tanglaw. Sa lakas ng sinag, ang lubid na gawa sa ulap ay natunaw. Nahulog sina Puyinggot at Puyonggit. Kasabay nila pababa ang namumuong tubig, sumabog, naging ulan at pumatak sa daigdig.

Sabay ng ulang malamig, nagising ang magkapatid. At duon sa tabi ng bintana kung saan sila nakahiga sa banig, tanaw nila si Talang Nanay Pupuyunggat, kumukurap-kurap ang liwanag, parang matang sa kanila ay nakatitig.

Sabay dumangaw sina Puyinggot at Puyonggit sa binata at sabay ding bumati sa kanilang Nanay.

“Magandang araw, Nanay!”

Ngumiti sila nang pagkatamis-tamis at kumaway nang kumaway sa kanilang Talang Nanay Pupuyonggat duon sa langit.

Kaarawan

2009-10-10T16:49:00.001+08:00

Iyon nga
taon-taong seremonya
sa ikasampu ng oktubre -
timbangin ang katauhang
namamaybay sa pagitan
ng balibag ng kulog at kalawit ng kidlat,
haplos ng ambon at alimpuyo ng bagyo,
ragasa ng putik, troso sa bundok
at panunubos ng baha –
lakbaying tindig-tisod…

Para ano?
Anong kahulugang
pagsamba sa kung ano?
dinodiyos o tinatao?
Para kanino?Sa kanila?
Sa kaniya(oo, makasarili
ngunit bakit hindi?)?

O, ang manulay sa gitna
ng sumpa ng salot at tagumpay
ng mga pangarap, hiraya ng pag-asa
at tampisaw sa kabiguan:
ano’ng laban sa paso ng araw
sagad-buto’ng ginaw!

At sa huli'y limuting
kay haba ng lansangan
sa walang katapusan
hakbang tungo duon
sa yakap ng pagdiriwang
sa kung anuman iyong
biyaya…

ng lakbaying di matapos-tapos
ngunit ano pagdating sa dulo?

Siya na ang bahala duon.

Astrid, 30

2009-08-24T11:36:00.000+08:00

Kakatuwa’y

ni minsan

di ka nagdalamhati

Malinaw ang tanaw na iyon

sa iyo, payak na landas

hawan sa talahib/bato

gasgas na palad talampakan

tuhod sugat-sugat sa

tisod sa mga katagang bato

sa pahina ng blankong papel

ganunpama’y inukit

ng walang patumangga

ang saya hiwaga kababalaghan

may katotohanan

salaysay may saysay

mapagpalaya sa kaukahan

gaano man kamusmos

bawat sandali’y sa iyo’y

diklap ng ilaw ng alitaptap

sa pangaraping aabutin

pagkat araw at gabi

ay pagmamadali sa iyong

huwag abutan ng hatinggabi

gano man nagbabadyang

maupos...

Kakatuwa’y

ni minsan ay di ka

nagdalamhati.

Ang mahiwagang bulong

2009-08-24T08:09:00.004+08:00

Maikling kwento ni Lem Garcellano

Bulong iyong mahiwaga, usal na mga katagang salasalabid, may kahulugang isa lamang ang nakauunawa. Kapangyarihan iyong nanunuot sa labindalawang dyolens ni Tyan, kapurit, butas-butas ang kabilugang bubog sa upak ng mga nagtangkang bumasag. Mga palatandan iyong sanay makipagbasagan ng mukha, tulad ni Tyan, batikan sa laban kung saan laging uwi ang korona - tanyag sa kasinggulang na labindalawa, buto’t balat, sunog sa araw at ihip ng hanging maalat, sa Pulong iyon - tatlumpung minuto’ng layo sa bangka-de-motor mula Naujan, Oriental Mindoro. Tyan Mamamasag ang bansag, tsampiyon sa guhit na bilog.

Ngunit ngayong agawang hapon at takipsilim, basag ang nguso sa kamao ng amang may tamang alkohol, kararating mula sa maghapong tunggaan ng tuba sa niyugan ni Tiyagong Lambat, binyag na bansag sa galing sa pangisdaan.

“Tahng-nah! An ina mho, ha, Bastyan ka?“ sigaw ng pasuray-suray na ama, buteteng tiya’y nanlalagkit sa pawis at tubig-dagat, putikang karsonsilyo, paa’t binti’t may dugo ang kalbong bumbunan sa pagkakatisod sa niyugan, malamang.

“Ay, nasa lola, e. Na-hiram ng bigas.” patantiyang bulong.

“Tahng-nah! Mahg-dilihensha ka!” sunod ay pakawalang suntok, salong-salo ng nguso ng anak, titilapon at babalandra sa imbakan ng panggatong sa ilalim ng kalan, matatabig ang abo’t aalibukay, pupuwing sa kanang mata pamuntirya sa guhit na bilog. Kasunod ay igkas ng putikang paa, sapol sa bato ang anak kung saan duon lagi ang tadyak kung kaya’t di katakatakang madalas nababalisawsaw.

Bago abutan ng hataw ng panggatong, nakatalon sa bulok na pintong kawayan ng kubong naghihintay na lamang ng isang mabangis na hatsing bago mabuwal. Kubo iyong alay sa asawa nang makasal, noong panahong parang pulot-pukyutan ang tulo ng pag-ibig na handog sa kasuyo makasal lamang. At ngayong si Tyan ay talabata, at kapatid na Bebeng ay magli-lima, said na ang pulot na kinutkot ng langgam at bukbok, ngayo’y haligi’t dingding na sawali at bulok na pawid na bubong ang inuubos.

“Leh-tseh pa-lamuh-nin! Wah-lang pah-kinabang…hinayu-phak! Buh-malek kah-yo sha tyan ng tang-ina mo-hh!” sasalampak sa ihi at tae ni Pulgas, malas na asong nagtitiyaga sa dahon at sanga ng kamatsileng hapunan.

“Lehtseng baba-eh ka… walang gha-wa kundi tumihaya, mag-antahy ng bhi-yaya… kuma-en… um-eyak…magshum-bong sha enha…leh-tshe kah-yo la’at! Abah-lah sha bo-hay kho! Tang-na nyo!” at matatahimik sa pagsapok ng antok-alkohol sa utak. Mapapalaot sa pusod ng dagat Mindoro kung saan nalunod ang kapalaran, sa pulo kung saan nakikitirik ng bahay, magkakahati sa pag-asang mahagkan ni bathala ang sagwan. Sisiirin pa ang pusod kung saan nalambat ang asawa sa Cambridge, sa Quezon City, duon sa ibabaw ng tulay, kapitbarong-barungan sa karagatan ng maynila kung saan inalat ng kapalaran; paggaod pauwi sa Pulo upang makitirik uli; pagsuong muli sa lansang kinamumuhian mabuhay lamang o ikamamatay sakaling masabat ng pirating Intsik o Malay sa laot, o kaya’y masakote ng mga Patrol boat ng Navy daw na hahakot sa kaunting napangisda o kung malasi’y abutan ng bagyo tulad nuong nakaraang buwan nang himalang nasagip ng navy patrol boat malapit sa Marinduque; at asawang walang ganang maglako kahit bukayo; at ni hindi mapa-aral sa bayan ang anak na sa kaniya’y lumalaking ilag; at nuong araw na naloko ng rekruter, simot ang naipong trenta mil na inipon ng biyenan sa loob ng tatlumpung taon – kahit nagsumbong pa sa mga kinaukulan sa kapitolyo sa bayan, kaso’y walang pinatunguhan dahil kamag-anak pala ni gob – yung kulong sa Munti dahil pinatay ang pulitkong kalaban – ng letseng rekruter; at mapaghilo sa lakas ng alon sa laot. Paano pa nga kaya lalangoy gayong hilo agad kahit maliit na alon?

“Tahng-na nyo!” sigaw nitong naalimpungatan sa tila bangungot, sigaw na unti-unting maglalaho sa ihip ng hanging habagat sa hapong iyon…hanggang mapaos at maghilik sa tabi ni Pulgas.

Walang naiba sa hapong iyon, sa umaga, tanghali at hapong humahapon araw-araw sa maikling buhay ni Tyan. Bagama’t basag lagi ang nguso sa loob ng kubong gigiray-giray, paglabas sa parang, duon sa daang matutulis at malalaki ang bato, lubog sa putik na kadalasa’y lubluban ng kalabaw, tambayan ng makamandag na lamok malarya’ng dulot, sa ilalim ng matarik at matabang kawayan, sa lupang may sapin ng nabubulok na dahon, kung saan may isang guhit na bilog na kanlungan ng mga dyolens na madalas mapulbos, ang nagiisang astig ay si Tyang Mamamasag.

“Laban na!” hamon ng dalawang batang mukhang basahan, sa lasa’y pinagpasasaan ng mga insektong gubat sa paghihintay sa pagdaan ni Tyan.

Ay, di. a… puntahan ko pa si Nanang, e!” iwas ni Tyan.

“Ay duwag, e!. Bago’ng dyolens ko…o…o…bilog na bilog…makinis ang bubog,” yabang ng isang tulo-uhog sa isang butas ng ilong, sa hitsura’y pahid-sipon sa kanang manggas kung kaya’t wari’y maaari nang tamnan ng palay sa kapal ng putik na may pataba.

Di makatiis si Tyan. Mapang-akit ang tunog ng nababasag na makinis na dyolen sa taynga.

“Huuu…wala yan , e…kahit bago, sampitik ko lang basag yan!” yabang nya.

“Ay sya ka! Basagin kong mukha mo, napala mo?” sulpot ng halimaw sa likod ni Tyan, naka-amba ang kamao, bumubuga ng imburnal na hinga ang bunganga, sinlaki at simpangit ng kapre, itimang balat na sunog sa apoy ng impiyerno – si Butsug na kapag talo sa basagan ng dyolens ay nananapak.

“Basag ang dyolens mo ngayon! Ha! Me bulong na rin ito, a!” yabang ni Butsug.

“Ha! Kailan pa? Kung di pa laging basag…”singit ng unang uhugin.

“Ulol! Mahiwaga na nga ‘to…binulungan ko rin ‘to!” dagdag pa ni Butsug.

“Mangagaya ka e. Me tatalo pa kaya sa bulong ni Tyan?” paalala ng pangalawang uhugin kay Butsog kung kaya tikom agad ang bibig.

“Ala’y laban ako e!” bulong ni Tyan, sabay bunot sa kapirasong bulaklaking telang pinunit sa sirang kurtina, sing-itim ng ilalim ng look ng Naujan sa dumi, may singaw ng mabagsik na asupreng halimuyak na ikadadahak ng plema ng kalaban.

“Ep, ay walang upakan, pag natalo, e!.,” paalala ni Tyan.

“Payag!” sagot ng tatlo.

“Basag ka sa bulong ko…turo yata ng sirena ito sa laot, e!” yabang ni Butsug.

“Sirena raw! Baka si-ra-na!” bunghalit ng tawa ng dalawang uhugin, lumobo pa ang ilong sa sipon na di nasinghot.

“Kayo yun! Ala! Laban na nga, e!” sigaw na pikon ni Butsug.

Susukot-sukot na lulupagi ang tatlo sa lupa. Sa ilalim ng nagbabadyang ulap Mindoro, inilatag ni Butsug ang kanilang dyolens sa loob ng maliit na guhit na bilog, hinimas-himas ang mga bilog na bubog, animo alagang itlog hinihintay mapisa ang pangarap na basagin ang dyolens ni Tyan. Iyon ang gawi, ngunit sa hapong iyon, lalo niyang pasisklabin ang asar ni Butsug: dyolens nya ang papagitna sa guhit na bilog.

“Yabang! Ay sya, ay sige!” pandidilat ni Butsug.

Inalog-alog ni Tyan ang dyolens sa balutan, inilapat sa putok na labi at palihim na nagbitaw ng mahiwagang bulong - mahina, ka-tunog ay sagitsit ng singaw ng sumu-subong kanin sa palayok. Lumapad ang punong-tenga ng kalaro sa pag-asang masalo ang mga katagang pabaon ni Tyan. Ngunit kahit may naulinig, kakaiba ang tunog at mabilis tinangay ng hangin. Sabihin pa, lalong nakiliti si Tyan sa ikinikilos ng katunggali. Damdam niya ang kabog na kanilang dibdib – parang dagumok ng suntok ng ama; parang palahaw ng ina sa lagapak ng sampal ng ama, sa lakas ay sapat upang matauhan at maliwanagang ang laban ay nasa guhit na bilog.

“Are, o, ay basagin nga?” panunuya niya.

Tumulo ang laway ng tatlo, nagputik nang pahirin ng braso. Sabay na sinangkalang sa pagitan ng hinalalaki at hintuturo ang mga bagong biling dyolens, nagsingkitan ang mata sa pagpuntirya, inipit ang paghinga, igting–litid na pinitik ang kani-kanilang sandata. Parang umigkas na panang-pangisda ang mga bilog na bubog. Sa kabilugan nito’y umalon ang hangin parang bomba atomika, nauna pa sa bolang dumapo sa dyolens ni Tyan, kasunod ang bolang bubog sumapol, sumambulat, nagsabog ng alikabok, saboy pakalawakan, nangningning animo mga bituin, nabiyak ang lambong na ulap at nagpa-tuloy ng liwanag, liwanag iyong tanglaw kahit sandali sa matamis na ngiti ng tsampiyon sa guhit na bilog.

Sayad sa lupa ang panga ng tatlong kalaro ni Tyan, tigalgal, pigil ang sipong isisinga. Si Butsug nama’y higop ang dumi ng hanging ipupuno sa dibdib upang pangunahan ang sambulat ng iyak, may ambang suntok kay Tyan na abot taynga ang gilit ng mata sa laki ng tuwa.

“E, e! Usapan nga e, alang upakan e!”

Usapan nga iyong marangal. Kaya’t sasansalain ni Butsug ang poot sa tikom na palad, huhupa ang pangangatal, papalitan ng nakatutureteng atungal, daig ang nanganganak na kalabaw.

“Galing talaga ng bulong mo Tyan, ay turuan mo nga kame, e!” ungot ng dalawa.

“Lihim nga e!” sagot ni Tyang sumasakit ang tiyan sa katatawa.

“May araw ka rin, Tyan! Gaganti ako, e!” sigaw ni Butsug sabay takbo, bahag ang buntot.

- 0 -

Mayo, umaalimpuyo ang dagat sa haplit ng masamang sumpong ng habagat, daluyong ng alon ay tumitibag sa malalaking tipak ng bato sa dalampasigan kung saan nagkakanlong si Tyan matapos bigwasan ni Tatang, sapol sa sintido. Nagsara na ang namamagang kaliwang mata ngunit manhid sa tumitibok nitong hapdi dala wari ng lamig ng tubig at ragasa ng hangin. Ayaw umuwi sa kubo, ano nga naman ang daratnan? Kung wala si Tatang, naroon naman si Nanang nangangaykay sa kilabot, nauutal sa lagim na lalatay anumang sandali. Urong-sulong, tulad ng along raragasa pasugod sa buhangin at pagsadsad ay panawan ng sigla, uurong, susukot-sukot pabalik sa kumukulong laot. Nagtatalo man ang damdamin, anupa't mananaig ang puso ata dadalo sa Nanang na walang kalaban-laban at kapatid na iyak lamang ang tanging pananggalang sa kaguluhang di maunawaan.

Kalat na ang dilim nang marating ni Tyan ang kubo na ngayo'y kumakalog parang dyolens sa sumpong ni habagat. Madaratna’y si Nanang, nakaluhod sa sahig na tilad na kawayan, sa harap ng tastas na larawan ni Hesus na nakasabit sa dingding na sawali, kilik ang anak na babae, at sa mukha ay bakat ang agos ng luhang tila umuka ng ilog sa pisngi...at dugo.

“Nanang! Ay, dugo na 'yang ulo mo, e!” tarantang hagulhol ni Tyan, pumunit ng kapirasong tela sa damit at pagkuwa'y ipinahid sa noo ng inang putok sa tama ng aywan, suntok o tadyak o untog, wala siyang pakialam basta dugo'y agad maampat, at sa huli’y mayakap ang ina sa paniniwalang mapapawi ng kaniyang init ang sakit nitong nadarama.

Mahigpit ang yakap na iyon, animo pumipigil sa alimpuyo ng mga alon, o panangga sa haplit ni habagat sa kubong wala nang tibay na taglay. Bigla, kumawala ang ina, nanginginig ang katawang basa ng pawis at dugo. Ipo-ipong umikot sa maliit na kabahayan, hinalungkat ang mga sulok: tabi ng haligi, likod ng pintong kawayan, ilalim ng kalan, ibabaw ng paminggalan, mga kahon, aparador - alimpuyo itong isinabog ang kagamitan.

“Itago ang itak! Kutsilyo! Sinturon! Baka mahawakan ng Tatang mo!”

Nanlalabo man ang paninging binabaha ng luha, sinugod ni Tyan ang mga singit, kili-kili, pwet, alak-alakan ng kubo; hinalukay ang kubong mistulang bituka ng ama; kinalkal ang tangkal ng manok na walang laman; sinuyod ang babuyang wala nang alaga; kinapa ang higaan ni Pulgas; binaligtad ang mundo mailigtas lamang sa halimaw ang ina…di naglao’y sinugpo ng lamig ng pawis at pagod ang init ng poot. Ang haplit ng habagat ngayon, sa piling ng ina, ay malambing na simoy ng hanging amihan, may hatid na samyo ng punong-kahoy at luntiang dahon; ang ragasa ng alon ay matining na patak ng malinis na tubig-ulan sa bubong, sa pagitan ng pawid, na tumutulo sa pagal na katawan, alay ay kapayapaan sa ina habang nahihimbing sa yakap ni Tyan. Malalim ang hugot ng hininga ng mag-iina, kapayapaa’y nalalarawan sa pasa-pasang mukha na kahit ilang sandali’y nakamit ang pinipitang katahimikan.

“Tahng-nha nyoh! ‘ala gang tuhyong damet dine, a! ‘Oy babae kah, bha-ngon tamad!” Mga sigaw iyon, mga mura iyon, mga katagang latigo iyong humiwa sa manipis na kapayapaang sandaling nagduyan sa mag-iina. Animo ginugutay ang himaymay ng laman ni Tyan, batid ang kasunod na kabuktutang aywan kung tanging Tatang lamang niya ang may sikmurang magpataw sa Nanang niyang walang kalaban-laban. Sino ang tatakbuhang saklolo? Sino ang magtatanggol sa kapahamakan? Malayo ang mga kapitbahay bagamat isang buntunhininga lamang ang agwat. Ngunit sino sila upang makialam? Sa kanila ring kubo’y may lihim na akala nila’y sila lamang ang nakaka-alam. Sino ang magtatangka mamagitan at humarap sa poot ng isang taong walang bukas na patutunguhan? Wala…wala kundi isa-alang-alang ang kapalaran sa hiwaga ng mga kaibigang bilog na bubog. Sa gitna ng mga hataw at sigaw, sisimulan niya ang seremonya, isa-isa, kakapain ng daliri ang iniingatang labindalawang kaibigan.

“Kunin ninyo lahat ng sakit…” bulong ni Tyan, pigil pawalan ang iyak at hiyaw, tutop ang bibig ng kapatid at yakap ang ina. Patuloy ang dasal, ang pakiusap sa labindalawang bubog na saksi sa pasakit ng isang ina, anak at kapatid. Labindalawang dyolens iyong imbakan ng latay, sugat, bukol, palahaw ng ina, kapatid, hagupit ng sinturon sa binti, katawan, braso, mukha, sampal at tadyak at suntok at kalmot sa kanyang ina…Isa, dalawa, tatlo…di mabilang ang patak ng ulan, nilulunod ang mga sigaw na hinihigop ng labindalawang bilog na bubog. At duon sa kanilang pusod, sa malawak na kulunga’y ipipinid ang nagsiksikang lunggati at lungkot, ang bahaw na tinig na sa kawala’y pumapalaot upang di na muling magbalik.

Magigising ang katinuan ni Tyan sa tabi ng tapayan ng inuming tubig. Mabubungaran ang inang nagliinis ng mga pantal, pasa at sugat sa tulong ng kapatid. Ang ama’y nakabulagta sa sulok, upos ang lakas sa bangis ng tuba at pagod, sa kandungan ni Pulgas, galising aso.

- 0 -

Bughaw ang sungaw ng madaling-araw sa dalampasigan ng Pulo. Alas-singko pa ‘y nagbabantay na ang mga kapitbahay at mamimili sa pagdating ng mga mangingisdang nagsipag-palaot kaninang bata pa ang umaga. Maganda ang kanilang pakiramdam sa kapa sa panahon – mala-banig ang dagat, walang palatandaan ng pag-aalma, at kanina’y tila silahis ng araw ang sinag ng buwan (kawangis ng talbog ng liwanag sa dyolens ni Tyan pag tinamaan ng sikat ng araw), tumatanglaw sa daan ng mga mangingisda sa laot at umaaakit sa mga isda na puma-ibabaw.

“Hmmm, Tyan, amoy lansa, e!” bulong ni Nanang.

“Ay sya, marami sanang huli si Tatang para malamig ang ulo.”

“ Ala! Mas maraming huli si Tatay ko. Pinakamagaling manlambat yun, di ga?” singit ni Butsug.

“Ay ano! Basag naman ang dyolens mo, e! O sya, yabang pa!” sundot ni Tyan.

“Mag-intay ka! Bibili si Tatay ng dyolens! Marami. Bubulungan pa nila ni Tatay at Nanay ko! Talo ang bulong mo!”

“Magka-alaman mamya!”

“Ay, sige a! Pag di ka nagpunta…ay sya ka!” sa himig na pikon, may halong banta.

Bakas sa mukha ni Tyan ang pagkabahala. Marami nang uri ng bulong ang kaniyang nasagupa, ngunit kakaiba ang bagong bulong ni Butsug. Ano ang lakas na dala ng bulong ng ina at ama, tanong na pilit niyang hinahanapan ng sagot. Masuyo itong yayakapin ng ina, aayusin ang buhok na sabukot upang kahit paano’y malabnot ng mga daliri ang kagat ng agam-agam

“Bulong lang pala ng tatay at nanay nya, e. E me tatalo kaya sa bulong ko?”

Lobong hinipan ang dibdib ni Tyan, napuno ng lakas ng loob, sumargo sa kasuluk-sulukan. Ingat nitong dinaklot ang balutan at ipinatong sa magkasalikop na kamay ni Nanang.

“Mahiwaga ang bulong ko…” lambing ng ina.

Kiliti sa tagiliran ang mga katagang iyon, sapagkat ina, paniwala sa lahat ng salitang bitiwan - ilang ulit na niyang napatunayan: pangakong bagong damit natupad noong isang taon; bagong tsinelas ginamit lamang ng Tatang pangkalso sa banka; pag-eskwela nitong pasukan pinatigil ng Tatang para makatulong sa pangingisda; kakaning suman sa lihiya tuwing linggo, marami…marami pang pangakong natupad basta sinabi ng ina, di tulad ng amang napapako sa tubaan.

Pinikit ni Nanang ang mga mata, itinutuok ang noo sa kalawakan, at tahimik na umusal ng dasal. Kumislap ang balutan tila paglagpak ng mga talang alikabok sa halik ng labi ni Nanang.

“Ano’ng bulong mo, Nanang?” nakikiliting tanong ni Tyan, umiikot ang puwit sa kasiglahan.

“Sabi ko, mahal kita, anak. Dasal ko ay matupad lahat ng pangarap mo.”

“Ay? Ayokong mangarap?”

“Aba, e bakit?”

“Ala, upakan lang ako ni Tatang. Masama raw ang nangangarap…tingnan ko raw ang nangyari sa kaniya.”

Magugulat ang mag-ina sa mga hiyaw sa dalampasigan. Sa pagsilip ng araw sa silangan, natanawan ang ang pulutong ng bangka sa pangunguna ni Tiagong Lambat, ama ni Butsug. Singtulin ng paggaod ang tibok ng puso ni Tyan sa pangambang magkatotoo ang hula ng kalaban. Dagdag pa sa pagsisikip ng dibdib ang talon at sayaw nito sa buhanginan astang amoy na ang tagumpay, parang hawak na ang bagong dyolens na hahataw muli sa guhit na bilog sa kawayanan.

Hugos, tila mga tagahanga sa pelikula, ang mamimili sa pagdaong ng mga bangka. Ang kaninang dalampasiga’y naging munting palengke ng isdang sari-sari ang laki, liit, lapad, bigat, lansa; hatak sa tadtaran, buhos sa palangganang babaran ng yelo, asnan; o marinig ang bulungang tawad sa banye-banyerang isda, magpalitan ng kamay ang bungkos ng salaping malansa, may kaliskis na dikit pa.

“Huuu! Kabuntot kami ng barkong Hapon. Apaw ang isda sa dagat! E di pandalas ang lambat! Swirti!” sigaw ni Tyago. “E nirat-rat kami ng masying-gan, ay di ilag!” putok ang halakhak sa buong dalampasigan.

Kung nag-uumapaw ang lapu-lapu, tambakol, pugita, pating sa palanggana ni Tiyago, sa kilik na palanggana ni Nanang kita na ang butas na saping playwud sa ilalim. Malas, singhal ni Tatang, malas na naman at sayang ang pagod na dapat inukol na lamang sa isang galong tuba.

“Ay sabi nang tibayan ang sulsi sa lambat. Hindi nakinig! Ayan at napigtal, a!” himutok ni Tatang, “letseng babaeng malas ka talaga sa buhay ko, e!”

May banta pa ang kuyom na palad, handang pawalan ang isang umuugong na suntok ngunit di mabitiwan. Bagkus, aagawin ang palanggana sa asawa upang ito’y matisod at mangudngod ang mukha sa buhangin. Karaniwang tanawin iyon sa mga saksi ngunit sino sila upang mamuna? May magtatangka kayang mag-samaritano? Wala. Sa Pulo, kani-kaniyang pulo ang pamahayan. Ugali nang ipaling ang pansin sa sariling buhay, linisin ang sariling bakuran. Bawat isa’y may kani-kanyang ninanasang ligaya, may kani-kanyang pasang pasakit. Kung kaya dadamputin na lamang ang sarili, at sa sariling lakas ay ipagpapatuloy ni Nanang ang paglalakad pauwi sa kubong naghihintay.

Matapos ang maghapong paninimbang sa kaniyang Tatang, nakakita ng paraan si Tyan upang tuparin ang pangako kay Butsug. Hangos na darating ang tatlong kaibigan, mukhang hilahod sa paghatak sa maliit na bayong. Kaagad may hatid na babala ang dalawang kasama.

“Tyan, pinabulungan sa lelang nya, e!” bulong ng isang inuuhog.

“Ingat lang, ha, parekuy!” tapik ng pangalawa, sabay pahid sa manggas ng sipon.

“Tigil na! Ano, laban na, e!” hamon ni Butsug, sabay buhos ng isang bayong na dyolens – malalaki, makikintab, may kalansing ng nagbabantang panganib. Dahan-dahan, isa-isang nagsitalbugan pagpatak, nagtampisaw sa alikabok, at bumaon sa lupa tila inaangkin ang bahaging iyon ng lupa.

“Ang dami. Galing ng tatay mo, ano?” puna ni Tyan sa himig na naiinggit.

“Siyempre a! E mahal yata ako, e! Pati nanay ko, pati lelang ko,” yabang pa ni Butsug.

Kakaiba, may sariling buhay ang mga dyolens ni Butsug. May ngiting pukol sa kay Tyan, naghahamon, nagyayabang na alamin kung sino sa kanila ang kakain ng alikabok ng basag na bubog. Nag-unahan sa pagkasa sa hinlalaki at hintuturo ni Butsug, at pag-igkas, susunod-sunod na putok, bumulusok sa mga butas-butas na mukha… PAK! – labindalawang malalakas na sambulat! At hayun, tangay ng ipo-ipo ang labindalawang tumpok ng alikabok, nagsabog ng labindalawang guhit ng liwanag, sa kisame ng langit.

Nabingi ang gabi sa sigaw ng tagumpay ni Butsug. Tulala sa kabilang-dako si Tyan, maging ang dalawang uhuging nakasandal sa kaniyang tagiliran. Di nila maunawaan ang himalang nasaksihan – may bago ng tsampiyon sa kawayanan.

“Ang galing ng bulong ng tatay at nanay ko! Yari ka!” pagbubunyi ni Butsug. “Beee, e, may bulong kaya ng Tatang mo? Walaaaa! Gulpe lang ang aabutin mo! Beeee!” panunuya ni Butsug, ninanamnam ang bawat kataga.

Ma-uumid ang dalawang uhugin. Sa tagal ng kanilang pagsasama sa salpukan, kahit di napga-sang-ayunan, labas sa usapan ang kalagayan nila sa kani-kanilang bahay. at di kailanman isangkot ang sakit o hapdi o ligalig sa kanilang buhay.

“Tama na Butsug! Walang ganyanan!” singhal ng isang uhugin, sabay singa.

“E sa binubugbog sya ng Tatang nya, kasalanan ba niya yun? Wala kang pakialam dun!” singa pa ng pangalawa. “Pasalamat ka nga, di ka nababatukan ng tatay mo kahit mayabang ka, e!”

Hingal na matitigil sa pagdiriwang si Butsug. Sa pakiramdam, naungkat ang hindi dapat ungkatin, nabigyan ng kataga ang katotohang hindi nila kayang akayin sa matuwid o nihisan ng katarungan. Dali-daling pinulot at ang mga dyolens, isinilid sa bayong, liban sa isang makintab, kulay kayumanggi at bukod-tanging laki na naiwan sa loob ng guhit na bilog.

“Sa’yo na lang ‘yan,” bulong ni Butsug, sabay talilis.

“Pare kuy, wala yun,” tapik ng isa.

“Wala yun…gagong Butsug yun,” dagdag ng pangalawa.

Wala nga yun. Iba ang ninanamnam sa isipan… ang salitang “Tatay”…”bulong ng tatay…” na sa tantiya’y malayong marinig sa kaniyang buhay. Mga kataga iyong hindi maaasahan…bulong na malamang ipagdamot ng ama…may hiwagang sasangga sa mga salpok ng kalaban. Bagkus, may ngiting kukupkupin ang bagong dyolens na handog ni Butsug.

Tahimik ang paligid nang datnan ni Tyan ang tahanang kubo, may andap ng ilaw ng gasera at nakakarindi ang katahimikan - hungkag sa mga sigaw at lagapak na kinamulatan. Himala, matino ang ama, tahimik sa pagsubo ng tulingang inihaw sa ibabaw ng baga sa kalan, malayo ang tinging lusutan sa dingding na sawali. Himala ring hindi nabulyawan sa pag-uwi ng gabi. Matapos magmano’y sumiksik sa tabi ng ina’t tahimik nanginain, umiiwas makatagpo ang mata ng ama, o madampi ang kamay sa pagkurot sa isdang ulam. Maliksi ang mata, handa sa anuman. Walang dapat pangambahan, may bagong dyolens sa balutan kahit nag-iisa’y higit na malaking imbakan. Ngunit, naiiba ang gabing iyon. May himala kayang magaganap, kung sakaling…bakit nga di niya naisip noon…kung biglang siyang magkalakas-loob…ibuka dahan-dahan ang bibig…bitiwan ang tanong…kahit ngayong mahinahon nag-uusap si Tatang at Nanang…kahit ngayong marahang sumusubo ang ina habang nagsasalita ang ama, buong-buo ang bawat kataga, tuyot sa hiraya ng tuba…kahit ngayong marahang tumutulo ang luha ni Nanang at palakas nang palakas ang tinig ni Tatang…kahit ngayong subsob na si Nanang sa kaniyang bisig sa walang tigil na paghagulhol…walang nasa isip ni Tyan kundi alamin sa ama kung…kahit minsan… buong tapang na ilalahad ang palad, hawak ang kumikinang na dyolens…

“Tatang, pwedeng bulungan nyo ang dyolens ko…”

“Tang-ina mo! Magsama kayo parehong gago!” sabay tampal sa kamay ni Tyan.

Tumilapon ang dyolens, gunit bago bumagsak ay nasalo ng ina. Kapagkuwa’y tahimik tumayo ang ama, inis, papalabas ng kubo. Pumutok ang alikabok ng kahoy na nginatngat ng bukbok, nasinghot, nakalikot ang loob ng ilong ni Tyan, sumabog ang bulkang hatsing. Sa bagsik ng bahin, nabuwal ang pintuan, sinamang-palad na lumagapak sa ulo ng ama, malaking bukol ang iniwang alaala.

- 0 -

“Nanang, hanap ka ni lola na, e.”

Marahang hinahatak ni Tyan ang ina patayo sa pagkaka-upo sa malalaking bato sa dalampasigan. Agaw-dilim, tulad ng mga nagdaang hapon, walang lubay ang kumukulong dagat, pilit binubuwag ang moog sa dibdib ni Nanang.

“Nanang, hanap ka ni Bebeng.”

Ang mga katagang iyon, tila palahaw ng nalulunod sa karagatan…malayo sa dalampasigan, di marinig ninuman… hindi pinalad tangayin ng hanging habagat.

“Nanang, tay’na, e!”

Malayo ang tanaw ni Nanang, singlayo ng mga pangarap na tinangay ng hanging habagat at pinukol sa kaila-ilaliman ng laot, tulad ng Pulo na pinagkaitan ng matamis na kapalarang handog ni bathala – tumpok ng lupang tila sinapupunan ng dagat na laon nang di manganak. Malayo rin sa pananaw ang bagong tuklas na galing ng anak sa pangingisda; o ang mga palanggana ng yamang-dagat na sunong sa tuwing uuwi matapos ang magdamagan sa laot; o ang talino ng bunsong marunong ng magbasa sa turo ng lola; o ang nakumpuning kubo sa tulong ng mga kapitbahay at Butsug; o ang pananatili ng kapayapaan sa dagat. Malayo na ang kaniyang ama ngunit higit na malayo ang mahal na ina gayong katabi at ang pagita’y isang buntunghininga.

- 0 -

Sigla’y magbabalik kapag narinig ang tinig ng mga kaibigang tumatawag sa labas ng kubo, bitbit ang malililiit na sako ng dyolens. Kauuwi lamang mula Naujan matapos ang isang linggo sa paaralan, agad sadya si Tyan para sa umaatikabong basagan sa guhit na bilog. Ngunit ngayon, iba ang bida. Dating tsampyon siyang taga-kasa na lamang ng dyolens ni Butsug laban sa lumalagong pulutong ng kabataan sa Pulo na nagtatangkang tibagin ang trono ni Butsug. Bawat isang katunggali’y darating na may kargang bulong nagmula sa kung saang tinig sa gubat, sa dagat, hinugot sa lungga sa pusod ng lupa, tinungkab sa bahaw na lalamunan…balot sa mga seremonyang maikli at mahaba…may kasamang palabas na punum-puno ng makulay at malanding damit, balatkayo, awit, tula, indak at patawa bago sumabog ang alikabok. Maging mga matatanda’y nahalina dahil basagan ay mas kahindik-hindik kaysa patumbahan sa tunggaan ng tuba…kaaliw-aliw, mainam pamatay ng mga sandaling kabagot-bagot – tunay na akma sa pulong salat sa dvd o vcd. Kawayanan ay naging mala-sabungan na mala-paraisong parisukat na mala-koliseyum. Naliligiran ng kamatsile, sa loob ay mga kawayang upuang pala-palapag ang taas halos umabot sa kawayang pinakamatangkad. Sa labas, umuusok ang puwit ng mga tindero’t tindera ng saging na sinulbot sa asukal, inihaw na uwang, piniritong itlog ng uod, kuhol na binabad sa matamis na tubang kapipiga sa umaga, kakaning malagkit na gabi na tubong Pulo lamang ang magtatangkang lumunok kasunod ng lagok sa tuba sa nag-iisang basong pantagay. Naglisaw ang mga malinggit na bata karga ng mga kapatid, paikot-ikot sa mga tindahang may pandong na pawid, palibot-libot sa bilis animo buhay na pugitang hinagis sa baga, nagpipipilig ang walong galamay sa kadadakma sa pagkain malingat lang ang nagtitinda.

Malalakas na kalansing ng dyolens ang maririnig na lumulutang sa buong palaruan, hudyat ng pagsisimula ng araw-araw na basagan. Gumigiray ang mga kawayang upuan sa bigat ng dami ng manonood, kung hindi mag-iingat, magigiba’t babagsak kung may magkamaling mautot. Bawat isa’y humihiyaw, naiinip sa paghihintay sa simula ng salpukan. Sa hudyat ni Tyan, nagsimula ang unang bilang sa palatuntunan – ang mga pagtatanghal. Nagpatalbugan na sa galing at galaw, walang magpatalo sa tula at sayaw, parang hip-hap rambol na nagpapatumbahan at nagkakasakitan….nagtatalsikan ang pawis sa hangin, napunit ang mga basahang damit, nag-ulap ang alikabok sa paligid…pagsasanib ng panaghoy at angas upang makamit ang pinakalamalakas na kalampag ng kamay at paa ng mga manonood. Sapagkat batid nila, sa huli, iisa lamang ang ipagbubunying pinakamatigas na dyolens sa buong ka-Pulo-an.

“Kasa na!” sigaw ni Tyan.

Magpupulasan ang mga nagtatanghal. Unti-unting mananahimik sa lupa ang alikabok, magliliwanag dala ng mga libo-libong alitaptap. Bubuhos ang mga dyolens ng mga mapagtangka, tatabon sa malaking guhit na bilog…aalibukay ang alikabok, at sa paghawi maaaninag ang laki ni Butsug. Ipit sa hinalalaki at hintuturo ang malaking dyolens na nababalot sa hiwagang pinabintog ng takot ng kalaban. Sisingkit sa pagsipat ang mata, iigting ang mga litid, mababanat ang masel sa mga daliri, at pag-igkas, sigalpot ang tunod na bubog. Sasagitisit, palusob sa bundok ng dyolens, at pagsalpok, sagustsit ng mitsa ng bomba…sabog! Tigpol sila sa dyolens ni Butsug! Hihigupin ng hangin ang makapal na ulap ng basag na bubog, isasaboy sa kalawakan, magsasabog ng liwanag, animo histerya ng paputok sa bagong taon. Sa unti-unting pagpanaw ng huling diklap ng liwanag, simbilis ding naiga ng manonood sa kawayanan, nag-unahan ang mga paa sa pagtumalilis. Mga tindaha’y maliksi ring nagsipagligpit. Nakatutulig ang lagapak ng mga binatang sinasara, ilang sandali pa, kawayanang umaawas sa sigla animo palaisdaang naiga.

Makahihinga ng maaaliwalas sina Tyan, balik sa kanilang guhit na bilog ang katahimikan, kiskis ng kuliglig na lamang ang nangingibabaw sa kawayanan.

“Wahh-hu-hu-hu! Malungkot ang buhay na are, e! Wala pa gang pinapanganak para tumalo sa akin!” bunghalit ni Butsug.

Parang kumpas ng konduktor sa manunugtog, sunod-sunod na batok ang tinanggap ni Butsug, at pumeke pang akala mo’y mangungudngod at saka gumulong sa katatawa. Sa paghupa ng katuwaan, nilatag ang mga katawan sa lamig ng lupa’t tahimik na pinanood ang mga talang nagkikislapan sa langit, binibilang ang bawat isa, pilit na inaabot ng mga kamay tulad ng nakagawian.

“E, para kayong sira! Di nyo maaabot ‘yan!” bulalas ni Butsug.

“Ikaw ang sira, pag astronot na ako. Sasakay ako sa raket ko na korteng dyolens, tapos…” hindi pa tapos si Tyan nakutusan na siya ni Butsug.

“Sira-ulo ka. Bakit, napasok ka na sa iskul?”

Halong sakit at awit ang salitang iyon. Sa araw-araw hampas ng alon iyon sa kaniyang isip sa pananag-hili sa mga kalarong nag-aaral sa Naujan. Hindi lumilipas ang maghapon na hindi sumasagi sa isip ang mga pangarap, at kung bibilangin ay hindi magkakasaya sa mga daliri sa kamay at paa, isama pa ang sa kaniyang kapatid at ina.

“Ay kita nyong mga tala? Biktima ka lahat yan, e!” patutsada ni Butsug.

“Huuu…” bira ni Tyan, “…ay yung mga kulumpon dun, dyolens mo lahat yun, e!” Naghagalpakan ang tatlo na ikinayamot ni Butsug.

“E, ano! E Yung labindalawang talang yun. Sayo yun, a!” tira ni Butsug.

“Nauna ako sayo, e!”

“E sinong tsampiyon ngayon, ha? O, angal ka? Ilaban mong dyolens na bigay ko sayo ngayon?” pikon na si Butsug.

“Huuuu! Sang-araw, me bulong na uli ako. Tatalunin ko lahat dyolens mo, e!” balik ni Tyan para lalong mapikon ang kaibigan.

“Wooo! Ay mangarap ka!”

“Talaga…magiging tsampiyon uli ako, tapos…tapos…”

“Tapos!...Dahil wala kang bi-nesat, e! Lalambat ka e, wala ka namang huli!” patutsadang muli ni Butsug. Matatabunan ng matataginting na halakhak ang ingay ng kuliglig, ngunit mapuputol sa pagbulusok ng bulalakaw sa tabi ng buwan.

“Me hiling ako!” sigaw ni Butsug.

“Ako rin!” sabi ng unang uhugin.

“Ako rin!” sigaw sabay singa ng pangalawa.

Tahimik na pagmamasdan, tila nagdarasal, ang unti-unting paglaho ng bulalakaw sa likod buwan, at maya-maya pa’y naupos na ang apoy na buntot. Ipinagmalaki ng isa’t isa ang mga kahilingan: maging tsampiyon habang buhay ani Butsug; matalo si Butsug sigaw ni unang uhugin; ako rin, sang-ayon ng pangalawa, sabay singa.

“Ako, mag-iskwela uli!” bulong naman ni Tyan.

“Ako…mangingisda ako tulad ni tatay…maraming pera sa isda, e.” yabang ni Butsug.

Mapapalaot sa pagtatalo ang apat tungkol sa galing ng kanilang hiling. Walang padadaig sa halaga ng mga kuro. Mahigpit ang gigil ni Tyan, masugid na ipinaglaban ang pangarap, at sa sidhi hindi napansing mahigpit ang hapit sa dyolens na alaga at di napapaso sa apoy nitong nagliliyab. Sa singaw na init, gumuhit at inukit sa balat ng kawayan ang mga pangarap na isa-isang ipinahayag, ukit na animo alibata ng mangyan. Kung gaano naging mabilis ang balitak-takan, simbilis ding natapos ng dapuan ng hikab ang bawa t buka ng bibig, at putulin ang walang katapusang satsatan.

Hatinggabi’y hindi dalawin ng antok si Tyan, balisa sapagkat katatapos lamang saklolohan ang ina sa gabi-gabi nitong pakikihamok sa sigalot ng bangungot. Hindi makatulog sapagkat kakaiba ang bangungot ni Nanang ngayon. Salaysay ng ina’y namataan sa bintana ang asawa, duon sa may kakahuyan, tinangkang habulin ngunit dagling naglaho – palasak na karanasan sa Pulo ng mga kababaihang naghihintay sa asawa habang nasa laot. Mahigpit nitong hinawakan ang dyolens na nakasabit sa leeg, tulad nang nakagawian, at taimtim na humiling.

“Higupin mo ang sakit ni Nanang…kalimutan na si Tatang…higupin mo kamalasan namin…ay sige na, e!”

Buong gabi, pilit di isasara ang mga mata upang alalayan ang ina. Walang tigil sa pakiusap, paulit-ulit, walang pahinga, na isilid ang mga pasakit na iyon sa kaila-ilaliman ng hukay, tabunan ng lupa hangga’t di na marinig ang mga daing, hagulhol, palahaw. Hanggang abutan ng antok, at hindi na namalayan ang malambing na haplos na laging may hatid na ligaya sa kaniya.

Sa pagising ni Tyan abot na sa tuktok ng kubo ang tirik ng araw, napukaw sa anasang nauulinigan. Pupunga-pungas, mababanaag sa pagitan ng mga muta ang ina at kapatid sa harap ng tastas na larawan ni Hesus sa dingding, nagdarasal.

“Nanang…”

Sabog ang luha ni Nanang, mistulang buhos ito ng bagyong aanod sa mga dumi sa loob ng kubo at lilinis sa mantsa ng nakaraan. Mahigpit nitong yakap ang nabiglang anak, buong higpit, halos di na makahinga.

Mariin din ang yakap ni Tyan. At sa muling pagkakataon, nadama niya ang init na matagal inasam. Init iyon sa kaniyang dibdib na tila sinaing na kanin na sumusubo sa apoy, may kahalong halimuyak ng mainit na isdang tulingan na binalot sa dahon ng saging at niluto sa palayok, at walang kamala-mala’y napalitan ng amoy ng kaning nasusunog.

“Ay! Anak, bawasan mo ng gatong ang kanin!” tili ng ina, at tarantang parang tipaklong na lulundag sa banig, padaluhong sa kalan na isang hakbang lang ang layo.

Matapos ang mahabang panahon, naging maligaya ang pananghalian ng mag-iina, gayundin ang puso ni Tyan na umaawas sa saya sa pagbabalik ni Nanang mula sa malayong paglalakbay. Iyon ang kaniyang hinihintay, makita ang muling pagngiti ng ina upang maipagpatuoy ang naudlot na “…tapos…tapos…” upang matapos ang unang kabanata sa kanilang naudlot na buhay.

“Tapos, nanang, pag nakaipon ako, magpapatyo ako ng bagong kubo natin…tapos maliit na tindahan naman….tapos, mag-aaral si Ineng…tapos…tapos..”

“Tapos…mag-aaral ka uli…” haplos ng ina sa kaniyang pisngi, “…matutupad ang pangarap mo, anak.”

Mga pangarap ni Tyan, marami iyon, umaaawas sa dibdib, di kayang imbakin sa laki at dami at lawak na sakop. Isa-isa niya itong pakakawalan mula sa mahabang listang abot -langit. Kumakawala sa bawat usal, nagmula sa puso, higop ng bilog na bubog, imbulog sa natatanging mundo sa ibabaw ng mga pasakit, hapdi, dalamhating binata sa nakalipas na panahon, ng ina, ng kapatid, ng ama, at ngayo’y unti-unting bumabaon sa malalim ng balon ng paglimot at paghilom.

“Kulang pa, anak…ng bulong ko…bulong ni Ineng at ng lola mo…”

- 0 -

Limot ni Tyan ang mga pakikipagsapalaran ng mga kababata sa kawayanan. Nahirati sa magdamagang pangingisda at pagtulong sa ina pagtitinda ng inihaw na u-ang sa mga manginginom sa pulo. Tindahan iyong pangako na naging matagumpay dahil ayon sa mga nakangata kakaiba ang lutong, lasang niyog, may samyong bango sa dighay. Kaya nga matapos ang pangingisda’y matutulog lamang ng isang oras at paggising ay mangangakyat sa punong niyog, sa niyugan ni Tiyagong Lambat upang manghuli ng u-ang. Kalakal itong walang tutol ang may-ari ng niyugan dahil bukod sa ligtas sa mapaminsalang u-ang, kahati pa sa kita ng luto ni Nanang.

“Parekuy, ang daya mo, a! Dyolens naman tayo!” sumbat ni Butsug.

“Pasensya, e. Kawawa si Nanang, walang katulong.”

“Kahit sambeses lang?”

“Ay sa hapon, mag-aaral pa ako, e.”

“Wag na!”

“Ay sya…wala kang marating pag di ka nag-aaral, e!”

“Ay sa ayaw ko na, e! Ang layo nga ng nararating ko…dun sa Palawan pag inabot kami ni tatay ng dalawang araw sa pagsunod sa mga Hapon!” yabang ni Butsug, “O, sambeses la’ang nga, e. Bawas kaya ang kita mo?”

Tatango lamang si Tyan. Sambulat naman ang saya ng kaibigan paharurot sa pag-uwi upang paghandaan ang pagdalaw ng kaibigan sa kawayanan. Sa kaniyang pakiramdam tunay ngang kaibigan itong sina Butsug, bagamat may katok, di nakalilimot sa samahan. Naglaro sa isip ang panahong siya ang tsampiyon sa guhit na bilog. Ngunit laos na ang mga panahong iyon, wala nang saysay ang maging tigasin sa guhit na bilog, higit na makatuturan ang maging tsampiyon ng ina at kapatid. Dadalaw siya sa guhit na bilog upang sa huling pagkakataon ay saksihan ang tagumpay ng kaibigan.

Animo loob ng simbahan sa lakas ng ugong ng mga manonood ang daratnan ni Tyan, mangha sa mga pagbabago sa kawayanan. Sa labas pa lamang, patong-patong ang kapal ng tindahang alok ay matamis na tuba at pulutan. May mga tolda ng ukay-ukay ng mumurahing tuwalya, lambat, kawil, ti-syert, manggas, suklob, pekeng Avon. Sa kanug-nog na gubat ay natatindig ang tsubibo, meri-go-rawnd at palabas ng payaso sa entabladong nakapatong sa nuno sa punso – mga pang-aliw na dala ng mga estrangherong nakabalita sa natatanging basagan sa pulo - naglisaw ang mga ligaw na turistang taga-Maynila, naghahanap ng kakaibang trip, at mga reporter ng telebisyong nagpapanggap na tsampiyon laban sa mapagsamantala.

Pagpasok sa loob, sambulat na hiyaw ang salubong ng manonood sa dating tsampiyon. Hilong-tulingan sa mainit na parangal, ngunit duda’y pakana ng kaibigan. Pagkatapos ay matitigalgal sa mga pagtatanghal ala-karnabal: sirkerong patumba-tumba, kumakain ng apoy at lanseta at espada, mga nagmumumog ng bubog at bleyd, sadsad na patawa ng dalawang kaibigang uhugin, na tatapusin sa tatlumpung minuto ng paputok.

“Kasa na!” pigil ni Butsug sa palabasa, “Magka-alaman na e! Sino ang tunay na tsampiyon dine sa Pulo! Kaya, Tyan, isabak na yang dyolens mo, e!”

Atomik bamb itong sumabog sa tutule ng manonood, nagpukol ng alon-along lakas na bumisaklat sa taynga ni Tyan. Natigalgal ngunit di natinag sa kinatatayuan, nangiti bagkus sa hamong di inaasahan. Mahigpit ding pinisil ang nakasabit na dyolens. Naghahanap ng sagot sa mga tanong: isa pa kayang pagsubok itong hagis ng kapalaran sa kaniyang daanan, isang pagpapatiwakal gayong batid niya ang kalalabasan? Ngiti ang naging sagot sa sariling katanungan sapagkat ano pa nga ang silbi ng dyolens sa mga pagsubok na susuungin paglabas sa kawayanan – kung kakasihan ng bathala ng dagat – o sa sinumpang pulo. Maluwag sa dibdib at buo ang pasya, bahagi ito ng buhay na tatapusin na, at kung iyon ang ibig ng kaibigan, basagan itong kaniyang pagbibigyan.

“Yun la-ang pala, e. Are na!” ilalapag ang dyolens sa loob ng guhit na bilog, nang buong hinahon. “Ala’y basagin na, Butsug, e! ikaw nga ang tsampiyon dine, e!”

Hudyat iyon upang bumuhos ang libo-libong bubog mula sa mga kabataang nagmula pa kasulok-sulukan ng pulo, sa mga pulong kanugnog, at kung kapani-paniwala ang salaysay ng dalawng uhog, nagmula pa sa Yuropa, Isteyts, Tsina, Dyapan, kung-saan-saang lupalop.

Mistulang biniyak na pakwan ang mukha ni Butsug sa lapad ng ngiti, ipinukol lahat ng batikang dyolens sa tumpok sa gitna ng guhit na bilog. Sandali pa’y umalibukay ang makapal ang ulap, na maliksing tinangay ng alimpuyo sa kalawakan, duon, upang magsabog ng liwanag. At sa guhit na bilog nganga ang manonood sa nasaksihan, nagka-alaman na nga: natira sa guhit na bilog ay isang nagniningning na dyolens, kulay kayumangging - buong-buo, walang bingot, walang lamat. – dyolens ni Tyan.

Sa isang kisapmata, napalis ang kanina’y masasayang miron; nagsara ang mga tindahan, tumiklop ang upuang kawayan, tumalon sa dagat ang karnabal, naglaho ang mga payaso, nanumbalik ang katahimikan maliban sa ngingit ng kiskis ng mga kuliglig. Sa gitna ng guhit na bilog, naiwan ang apat na magkakaibigan, nagtatalo kung paano mapapatahan ang naglulupasay na si Butsug.

Lutang sa lupa, pauwing naglakad si Tyan sa kanilang bagong kubo, duon sa tabing-dagat kung saan walang habagat, at malayang nagtatampisaw ang mga isda, nag-aanyayang sila’y hulihin sa kaniyang lambat, hawak nang mahigpit ang bilog na bubog.

Mamayang madaling araw, maaga pa ang tugpa niya upang mangisda, sa gitna ng laot kung saan di siya mahihilo ga-pulo man ang laki ng alon.

Mamas ko po!

2009-08-10T13:18:00.001+08:00

Maikling kwento ni Lem Garcellano

Nag-aagawan ang liwanag at gabi sa Divisoria sa panahong iyon ng tag-lamig ngunit saksi ang ginaw sa init ng habulan sa pagitan ng mga namamangketa at MMDA –

“Bangketa para sa tao!” sigaw ng mga humahabol, kasunod ay halihaw ng yantok di bale kung sino’ng mapukpok.

Sa tindi ng kaguluhan at ragasa ng sanlaksang munting namumuhunan, animo dagang imburnal sa bilis ang sigalpot sa pagtakbo ni Patpat, kasunod ang inang hagok sa hapo at dahak ng bumubulwak na plema sa baga. Sa tulin ng maliliit na hakbang, may sa tagabulag, di mabanaag ang mga paang kalahating dangkal ang haba - nakatutuwa para sa isang batang dalawang taong gulang. Di gayong kagulat-gulat para sa isang namulat sa tulin ng buhay sa bangketa sa Divisoria hanggang Quiapo – lakarin itong babagtasin ng mag-ina ngayong alas-singko ng hapon hanggang sa marating ang simbahan ng Quiapo mamayang hatinggabi.

Aywan ni Patpat kung ano ang espesyal sa araw na ito at mamayang hatinggabi. Kung bakit gayong hagok na sa hirap sa paghinga ang ina'y may kislap pa rin ang mata sa paghahanda sa gabing darating.

“Mamayang hatinggabi, mag-hohototay tayo!” kagalakang susundan ng ubong walang puknat, matitigil lamang kapag hinagod ang likod nya ng anak.

Maging silang kasabay sa bangketa’y animo may habol na di nya mawari: sa pamimili sa bangketa, kuripot na pakikipagtawaran sa laruan, pagkain, pandalas na sulyap sa celphone at orasan. Pilit pang singit ang habulan-taga sa alipores ni Bayani Fernando.

“Bawal ang pulubi dito!” pangaral ng mga ito.

“E s’an ba di bawal? Ha?” tigas na sigaw ng ina, tanong na alam niya’ng kasagutan ay hampas at pukpok ng yantok.

Pagliko sa madilim na eskinita sa Juan Luna, alam ni Patpat, ligtas na sila. Magsumiksik ang mag-ina sa mamasa-masang semento, sa pagitan ng putikang haligi ng dating pabrika ng t-shirt, mananahimik at maghihintay makalampas ang mga kampon ni BF. Bagkus mahinatakutan, mangingit si Patpat. Pagkakataon na naman iyong masiksik sa dibdib, mayakap, madama ang init ng ina sa kaniyang balat. At bagamat tila hinihigop sa maliit ng butas ng karayom ang natitirang oksidyen sa karbon monoksyad na buga ng mga dyipni sa kalyeng iyon, hele-hele ito sa pandinig. Pagod at lungkot ay limot kapag balot na parang kumot ang maliit nyang katawan sa pagkakayapos ng ina. Magkagayon, sa nadaramang pagmamahal manunumbalik ang lakas, biglang lulukubin ng siglang muling mangulit sa kalye, makipaghabulan, manuyo, mam-bwisit, mamalimos.

“’Mos? Mamas?” lambing nito sa ina, “’Mos? Mamas?”

Mos…Mamas...dalawang kataga, laging bukambibig, mga kataga na sa kaniyang isip ay may halaga sa ina.

“Ma-maya..na, Patpat.” Mahinang tugon ni Mamas, paputol-putol sa dalahit ng ubo, “Mag-pa-lamig-lamig muna…tayo. Malas dito…sa Quiapo, swerti tayo dun.”

Agad hihilig sa dibdib, tanda ng pag-unawa. Kung ano ang pasya ni Mamas, iyon ang masusunod sapagkat para sa kaniya laging tama ang ina. Pag sinabi ni Mamas na ‘mos, agad siyang liligid sa bangketa, lahad ang palad, kakalabitin lahat ng taong masalubong. Sapagkat batid nyang pagkatapos ng ‘mos, kahit abutin maghapon, pagsapit ng gabi, may pansit o tinapay silang pagsasaluhan ni Mamas. At sa piling ng ina, batid nyang di lang siya ligtas, may kayakap siyang may angking init kahit pa yayat ang katawang nginangatngat ng mikrobyo ng tibi.

Kailangang maghintay kahit abutin pa ng gabi, alam niya. Kailangan ang pagtitiis sapagkat may hatid itong biyaya kaninoman. Anumang bagal ng pagusad ng mga sandali, may gantimpalang naghihintay sa matiyaga. Sa pagal na katawan, paraiso ang mga sandaling pagbabantay sa paglipas ng panahon. Bawat himaymay ng laman ay malalango sa pagdalaw ng pahingang dulot ng antok, dala’y daloy ng lakas sa bitukang kinkain ng asido, sa bagang plema ang hinga, sa utak na nilalabnot na ang kamalayan…hatid ay ligayang pansamantala… idlip ay kalayaan sa daluyong ng araw-araw na saboy ng alikabok ng Divisoria, Quiapo, Recto.

Mapapapitlag sa paggising ang nahimbing na mag-ina sa buga ng busina ng mga dyipning namamasada. Pagmulagat ay hahantad ang gulong sa mukha, at kung hindi nakasiksik sa pagitan ng haligi malamang nahagip ng nagbanggaang kotse at dyip. Swerte, sa isip ni Mamas, matapos ang malalim na buntunghininga, habang kalong ang nangangatal pang anak. Sa dasal maririnig ang pasasalamat sa kabigan sa itaas. At agad magugulat, maaalala ang karera ng oras na naudlot sa pagkakahimbing – isang kasalanan sa kaniyang tingin dahil sa bulsa, mahina pa ang kalansing ng mga barya, kulang panghanda sa hatinggabi…hindi…hinding-hindi para sa kaniya…kulang pa ang barya para sa mainit na sabaw ng hototay na sasayad sa sikmura ng anak...ngayong natatanging gabi, gabing parasa kaniyang anak.

Ngunit nagbabanta na ang lalim ng gabi, at malayo pa ang simbahan ng Quiapo.

“Pat…tara na. Malayo pa tayo sa simbahan…”

“Mos? Mamas?”

“Oo. ‘Mos…"

Pagtayo’y mabilis na malulugmok, muntik-muntikanang mabitiwan ang anak, sinasalag ang bayo sa dibdib. At saglit pa’y, yanig ng pagsabog ng kumakawalang demonyo. Sunod-sunod, animo’y mundong nililindol, bubulwak ang plemang may palamang dugo.

“Diyos ko…wag po muna ngyon!” usal ni Mamas.

“Mamas?” ingit ni Patpat na may pag-aalala.

“Walang anuman, Pat. Tara na.”

Huhugot ng isang malalim na hinga, at magpapatuloy ito sa paghatak sa paa, gayong nauupos ang lakas sa mga binti at hita.

“Dalian natin, Patpat…baka maunahan tayo sa pwesto.”

At bakit hindi nga magmamadali: humuhugong sa tenga ang sermon ng pari sa misa, kahit malayo’y dinig na dinig niya; humuhugong din ang sagot ng mga nagsisipag-samba; kumonyon! Malapit nang maglabasan sa simbahan, kapagkuwa’y mag-uunahang maka-uwi sa kani-kanilang tahanan upang ipagdiwang ang hatinggabing natatangi. Kaladkad ang katawan, karga ang anak, anghel itong walang pakpak, lilipad sa paghabol sa mga nagtatangkang tumatakas sa kaniyang anak… lahad ang palad, naghihintay sa ’mos.

“’Mos…Mamas.”

Angat sa lupa ang mga paa, liliparin ni Mamas pagbagtas sa pandemonyo ng Recto Avenue. Di alintana ang mga tarantang kislap ng mga tivoli lights, ng mga sumasambulat na liwanag ng mga palamuting reindeer, santa klaws sa mga gusali at apartment, o maging ang mga nakaririnding tugtuging joy-to–the-world-silent-night-holy-night - mga kaaliw-aliw na tanawing di makaliligtas sa mata ni Patpat. Wala saysay iyon sa ina. Ano ang mga kislap at tunog sa mainit na hototay …sa panahon ng tag-lamig at natatanging hatinggabi ng kaniyang anak?

“Mamas…lamig!”

“Isipin mong humihigpop ka ng hototay, anak.”

Kapit-tuko itong mangungunyapit kay Mamas…kanlungang kinamulatan sa bangketa, arawgabi initlamig, sa ilalim ng tulay sa kanilang kahonbahay ng Samsung TV, sa putikang Divisoria at Tondo church, sa Quiapo, sa hiraptiis mula nang makulong ang ama (napagbintangang nagnakaw ng isang kahon ng mansanas sa Tutuban nuong, sabi ni Mamas, panahon ng tag-araw).

Sa paghataw sa Avenida, kung saan naglisaw ang mga mandurukot at mang-aagaw ng bata, si Mamas ay kapiling anuman ang kaganapan hinaharap, araw-araw, oras-oras - siya na may isusubo sa kanyang bibig kahit panis, inaamag na hamburger, palabok, pansit malabong nabulatlat sa trashbag ng Jolibee o McDo o Chowking o Red Ribbon o Moderna (ano ba iyong initin sa lata ng Nido sa apoy na pinarikit sa may ilalim ng poste ng Meralco) o ma-amutan ng limos ng dumdadaan-daan sa pwesto sa tabi ni Cathay na magte-tela sa Ilaya, bagamat nandidiri sa kanilang libag at asngaw ng basahang damit, samyo’y halimuyak ng imburnal.

At ngayong abot-tanaw ang simbahan ng Quiapo, si Mamas itong bagamat sagad ang lamig, hinihila sa hukay ang mga paa kahit sipsip ng tibi ang lakas ng katawan, sapagkat dapat magmadali, dapat sumalubong sa mga nagsi-samba, aapuhap sa limos na mahalaga...hindi...limos na hindi para sa kaniya.

Hahatkin pa ang mga paang tumututol na, namamanglaw man ang paningin sa tindi ng gutom at pagal na kalamnan. Sapagkat sa malayo tanaw na ang baha ng pulutong luwal ng simbahan, at higit pa'y sakmal ng ligalig dala ng mga kaaway na pulubing nakatirik na sa kani-kanilang haligi, ala-kristong bukas-palad, naghihintay sa biyaya mula sa kanilang may basbas ng simbahan.

“Huli na tayo…naunahan na tayo sa pwesto!”

Katal na tinig ng ina iyong alam ni Patpat, na sa bugso ng awa, kakawala sa buto’t balat na bisig ng ina, at palasong lalagos sa makapal na hanging hatak ng mga higanteng naglisaw sa Plaza Miranda, walang pakundangan sa kaligtasan, di baleng matadyakan, mabalibag sa kalsadang babad sa dumi ng kasalanan, walang humpay ang sigaw, sa tonong matinis na palahaw:

“’Mos po! ‘Mos po!”

May taginting ng takot sa kaniyang tinig - kukulangin ang baryang malilimos? walang maiabot na ‘mos sa ina? walang mag-amot kahit bulag na barya? kahit sanay siyang di malimusan kahit magtitihaya pa; libong ulit maiwasan, mapagalitan, masermunan, masapak... ngunit kakaiba ngayon ang panahon, tag-lamig itong inaasahan ni Mamas, kinakailangan ang tigas…hahagarin silang lahat, hahatakin ang pantalon, palda, hita, binti…

“’Mos po! ‘Mos po!”

“Batang ‘to! Sabihin mo sa nanay at tatay mo, magtrabaho sila!”.

“Letseng magulang mo! Anak nang anak, di ka naman mapalamon!” yamot na sumbat ng isa pa, tatabigin ang kamay ni Patpat.

‘Gubyernong letse kasi! Kung walang korap, walang pulubi sa kalsada!”, hinagpis naman ng isa, ni hindi makapaghagis ng barya.

Mga patutsada iyong karaniwang tunog sa tenga ni Patpat, pandagdag sa mga katangang 'mo at mamas. Magulang? Anak nang anak? Gubyerno? Ano yun...basta sa ‘mos, magiging maaaliwalas ang lahat. At kay Mamas, sanay na sa mga pasaring, pagkat batid nya ang katotohanan, masakit man ay may marangal niyang tanggapin. Makarating lamang sa bukana ng simbahan ay isa ng tagumpay sa gabing iyon. Ilang hakbang pa ay yayapak na siya sa lupang pangako, kung saan umaawas ang biyaya. Anumang mangyari, sa gabing iyon matutupad ang isang pangako.

Hindi kanlansing ng barya ang sasalubong sa ina sa bukana ng simbahan kundi matigas na siko ng kaagaw na pulubi.

“Tangnang hikain ka! Una ako sayo dito a! Sibat!” sigaw nito sabay amba ng sampal.

“Tibihin na nga, pinapatulan mo pa!” singit ng isa.

“Walang tibihin sa akin, oy! Pare-pareho naman tayong namumuhunan dito a!” sagot ng una, akmang sasamplain si Mamas.

Isang mamula-mulang buga ng plema ang kumawala sa bibig nito- sapol ang mukha ng kaaway. Isang malakas na suntok naman ang sukili, dumapo sa panga. Para itong kandilang naupos, di na namalayang pinupog at inihataw sa bangketa ang ulo.

“Mamas ko! Mamas ko!” palahaw ni Patpat, daluhong sa kumakabayo sa ina. Sa bilis ng sampalan, napasuot sa pagitan ng dalawa, naiipit at nagmistulang bulok na hamburger na nakalahig sa tambakan. Sa tagpong iyon pumagitna ang karamihan sa mga pulubi, inawat ang may lakas, gayong wala nang ulirat si Mamas. Naiwan itong nakabulagta sa gitna ng Plaza Miranda, at parang walang anuman nagpatuloy ang daloy ng trapiko, rumagsa ang paa ng tao, kumalansing ang ‘mos paghagis sa kalsda. Isang pulubi ang nagdalang-awa’t hatak na inilagak sa tabing bangketa ang ngayo’y nagkakamalay na ina.

“Mamas?” kalabit ni Patpat.

“Wag mo kong alalahanin…’mos na,” utos ng ina.

Mabilis tumalima si Patpat. Masigla itong pumagitna sa tarangkahan, sinalubong ang pulutong na nabawasan ng kasalanan. Lahat sila’y pinigilan, hinabol ang umiiwas, kinulit ang makukunat.

“Mos po!”

Ngayong gabi, kakaiba ang hagod ng tingin ng mga taong nagmamadali, puna ni Mamas. Higit ang pag-iwas, nilulunok ang suka na nakabara sa lalamunan. Dala kaya ng kanilang inasal? Patunay kaya na silang mahihirap ay napakababa ng pagkatao na sa halip maayos abutan ng limos, baskus ay tapunan ng barya tulad ng asong hinahagisan ng pagkaing tira-tira?

Kakaiba na rin ang lamig na hatid ng hangin. Pinasidhi nito ang bangis ng mikrobyo sa kaniyang baga, ngayo’y buong bagsik nitong binubusbos ang manipis na dingding ng ugat ng sako-sakong imbakan ng hangin, pinadadaloy ang dugo, unti-unting napupuno ng baha animo kapatid na dumarating na sama ng panahon.

“Hak! Hak! Palimos…hak!...po!

Mga huling kataga iyong bubulwak sa kaniyang bibig na natutuyot, dinidilig ng dugong umaagos.

“‘Mare. Tara na sa Mary Johnston!” pilit ng isa.

“Tanga! Mahawa ka pa!” babala ng pangalawa. “Nagpapa-awa lang ‘yan. Hoy kumita na ‘yan!”

Kahirapan nga kaya’y isang pagpapanggap maging sa mga mahirap, isang uri ng pagganap tulad ni Vilma Santos sa pelikulang “Ang maging Ulila.” O akting ni Nora Aunor sa “Himala”. Sabagay nga’t marami nang pumeke’t pinagkitaan ang tunay na kahirapan, hinubaran pa ng karangalan: mga batang sanggol karga ng gusgusing babae, naka-Benadryl na tulog; mga pulubing alipin ng sindikato; bulag na hindi, pilay na hindi; sira ulong hindi. Ang katotohanan ay singpula ng dugo sa bibig ni Mamas, at iyon ang katotohanang di mapaniniwalaan ninoman. Mahalaga'y kapiling ang batang sa kaniya’y nananalig, nagmamahal at naka-uunawa.

“Mamas! ‘Mos! ‘Mos!” pagbukas ng maliliit na palad, aawas ang piso, bente-singko, mananaka'y limang pisong barya.

“Mamas! ‘Mos! ‘Mos!” Sandakot na barya iyong alay, at sa himig ay minamadali ang ina. Tila bagang ngayong naka-ipon ng barya, magmamadaling makauwi sa ilalim ng tulay dahil malamig ang gabi, magtago sa loob ng kahon ng telebisyon, mamaluktot sa kapirasong sweter na Lacoste, katabi at yakap si Mamas, at kung magmimilagro’y makatikim ng pangakong hototay soup.

“Mamas! ‘Mos! ‘Mos!” mga katagang kasabay ay matamis na ngiti at sorpresang hindi inaasahan ng ina: isang balutan ng hamburger ng Jolibee, may kagat na, pilit na sinusubo sa nagulat na ina. Sa halip na tumawa, bumalong ang luha nito’t mahigpit niyakap ang anak, di pansin ang nabubuong pagsabog ng ubo sa dibdib, habol ang hininga, pagluhang walang pag-aalala sa sariling kalagayan kundi luha ng lungkot sa mapait na katotohanan.

“Ikaw ang kumain, anak,” bulong kay Patpat, tila nauupos na tanglaw ng bituin sa hatinggabi na tinakpan na ng maitim na ulap.

Tunay nga ang ulat ng panahon kanina sa malaking tv sa ibabaw ng Mercury Drug. Sasagad ang baba ng temperatura, huhugos ang ulan, di manunungaw ang mga bituin, gayundin ang pinakamalaking talang laging tanglaw sa sansinukob, sapagkat, ayon sa tagapag-ulat, kakaiba ang ingit ng langit ngayon sa lahat ng panahon ng nagdaang tag-lamig.

Sa simula’y ambon, ilang saglit pa’y buhos ng ulang hinulugang taktak, malakas ang lagapak, raragasa sa mga kanal at imburnal. Tangay ang mga labing ganda at dumi ng iiwang taon, mga dumi ng usok, agiw, kasakiman, kagahaman, kalungkutan, kasiyahan, tagumpay…hatak ang kapirasong Jolibeeng may kagat sa tabi…hahabol sa mga paang nagtatakbuhan pasakay sa mga dyip, auto, Pajero, Mercedes, BMW pabalik sa kanilang mga tahanan kung saan maghihintay sa pagdatal ng hatinggabing buong taon inasahan… lulunod sa ingay ng mga sigaw at tili ng mga nilalang na umiiwas matabig ang katawan ni Patpat, Mamas na nakahandusay sa baha, ngayo’y hindi na dinadalahit ng ubo o dumadahak ng plemang dugo, tahimik, at walang kakibo-kibo.

Ulan itong di naging matagumpay na lunurin ang palahaw na iyak ni Patpat.

“Mamas ko po! Mamas ko po!”

Mga katagang gugulat sa mga nagdaraan.

“Ay! Pasko na!” Galak pang dudukot ng sandaan sa pitaka, ililimos kay Patpat, hangos na tatalilis, magtatampisaw sa tubigbahang sasaboy sa mukha ng mag-ina.

“Mamas ko po!” bunghalit ni Patpat.

Kay Susan, mang-aawit

2009-07-04T01:18:00.002+08:00

Mangyari’y di mangulila

Sa iyo gayong inulila

Gayong hindi: pagkat sariwa,

parang kani-kaninang tuwa

ang taginting ng tinig naulinig

na siphayo sayang alingawngaw

sa mga awiting angkin ng kaluluwa

mo’y pagsuyong di nagmaliw

at poot sambulat ng masuyo

nangangatal na labi at lalamunan

pagdiriwang mistula

mapagpalaya sa pakikihamok

personal at impersonal

nagpupuyos na pakikipagtuos

sa mapaghamon mapag-imbot

gayong tinig lamang, at himig

titik ingit iyak bulong

sariwang-sariwa:

lagapak ng sapak

ng mga awit

ng mga kataga nanunuot

sa kuyukot ng kamalayan

may kilit’t kurot

sa kanilang walang saysay

sa pagsulong ng kasaysayan

hanggang sa dulo

hanggang sa katotohanan nito

sa kalabit sa litid ng ating gitara

may pipitlag sa dibdib

natin: luwal ay taginting

awiting kalayaan, nagpupumiglas

kumawala

mangulila sa iyo’y

di mangyayari gayong inulila

bagkus mananatiling padiriwang

sa buhay mo habambuhay,

gayong buhay sa puso

ang mga tunog at alaalang

di inulila.

TAKBO NI ANTUNYU

2009-04-24T10:55:00.000+08:00

Pagmulat ni Antunyu

sa basahang lampin

kakambal ang tubong

ekta-ektaryang pananim

ni Don Torcuato

mana sa ninunong sakim

sa katas ng kasaysayang

singhaba ng espada

ng sakada, pakilasa’y maasim.

Nakayang tiisin, sa pag-asang

bawat tabas ng espading

ganrantiya ang kubo

pandong sa ulo

at ulam na kakanin…

hanggang matauhan,

siya pala’y may karapatan

ewan anuman yun di alam -

mabuhay ng marangal,

makatarungan - usal

ng nakakaalam sa mahiwagang

tubuhan. Kaya lamang

niratrat ng masinggan

isang araw sa harap ng kapitolyong

bantayog ni Meyor Don Torcuato.

Ba! Sa takot madedbol

karipas ng takbo

nagkubli sa kakambal

na mapagpalang tubo.

Pupungas-pungas

napukaw sa alingasngas

ng Ilog Pasig na maangas,

sa pabrika ng Nestle

at uy! may pangkape

at pag sinuwerti, bahay at lote…

at uy, sobrang kape,

ninerbyos, napamulagat

siya pala’y api

sweldo’y kulang pangkape.

Naturete, sumali sa unyon

kaso, napukpok ng ratang baston

bungo ay putok,

pulang dugo sabog

natakot!

karipas, karipas,

karipas ng takbo

si Antunyu!

aba! Kung makalaboso,

lagot si Amy, Tricia, Ting,

Maning, “ay ala! kapalaran pisting yawa!”

mga supling.

Nahimasmasan

sa Kotabato nakipagsapalaran,

bayan ni Kato, kumpareng buo.

Miyembro ng Ilagang may kato

bisayang pulutong ngumangalot

ng tengang malutong ng alagad

ni mohamad. Antunyu, ay alat!

Nakitadtad! Nag-ihaw ng tenga,

atay, Ay! Kay Favalli yata yan, a!

Kaso, niresbak ni Jamilaton

si Jungle Fox, tagapagtanggol.

Buti na lang nakatakbo,

bayag sapo. Ilag, Antunyu!

Pag inabutan ka, tapos ang lahi mo.

Babalatan ang talampakan,

bubunutin pa ang kuko.

Ewan, tinakasan

ng bait, bwelta sa kamaynilaan

masakit, habol ng nakaraan.

Natuto yata sa kapalaran

di na magtatabas

di na mamasukan

di na mananadtad

magbubuhay mayaman na lang

sa sariling masyon

sa lilim ng puno

sa gitna ng Quezon

bulebard. Sagana sa pagkain

sa assorted menu ng Chowking,

Jollibee, McDo.

Kaso, delikado sa MMDA

at skwater na butangero

kaya

karipas, karipas, karipas

karipas pa rin ng takbo.

Si Antunyu.

AYWANABILAYK TED

2009-04-23T12:34:00.003+08:00

Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Si ted failon royal treatment

ng mga pules. Korek!

Tatlong oras bago nareport

sa pulis ang trahedya ng asawa

scene of tragedy nilinis pa.

Kung si kulas yang napagkamalan

kalaboso agad,

kahit naghihingalo pa sa ospital

si misis. Pakialam!

Powtek! Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Pantay pantay lahat sa batas

buga ni San Diegong pulis

walang mapurol, walang matulis,

walang mayaman, walang tolongges,

walang warrant, walang paliwanag,

arestado agad, sa presinto kaladkad.

Pero syet ngang powtek,

Tigasin si pareng Ted,

Inimbita nga sa presinto

kinunan lang ng isteytment.

Paano kung MMDA kayang magwawalis?

Malas ka. Batok agad, tadyak

mura, sentensyado agad, syet!

Powtek na syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Abusado raw ang pulis kay Ted

Kawawa nga raw si pareng Ted.

Kaya andun agad ang siyopaw

ng PAO, sugod agad sa pagsapaw

sa harap ng camera, smayl, wow!

pero pag aktibistang pinapalo ng pulis

asan ang tagapagtanggol,

diin nya, ng mga smol pipol?

Wow, kumakain ng syopaw.

Kaya nga powtek! Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Aping-api raw ang “Kapamilya”

sa nangyaring trahedya

pinalalabas daw mamatay-tao

ng mga alipores ni San Diego

Mga katoto’y umatungal

sa ABS-CBN studio. Kesyo ganire

kesyo ganito, halos 24 oras sa ere.

“we just followed what the police did.

They made the story, we followed

what they said.” para alamin ang puno’t dulo.

sobrang tutok daw ani Luis Teodoro

kaya daw di na malaman

kung ano’ng haka-haka sa totoo.

Ang totoo, pag di ka malakas

sa medya, kalaboso kang

bata ka. Ted swerti mo!

Hay, powtek! Syet na malagket

Aywanabilayk Ted.

Ano ang bago?

Ano pang kagulat-gulat dyan?

Hindi nga patas ang laban

sa buhay, oo, yun ang kasabihan.

kaya kung si Ted Failon ka

(o Mike, Tony, o sinong ma-impluwensya)

meron ka nang

lamang.

Syet ngang malagket! Powtek!

Aywanabilayk Ted.

TANIMAN NI DOM-AN

2009-04-23T11:07:00.003+08:00

Sagana ang ani

ng mga pananim

sa bakuran ni Dom-an,

dating DH sa Hongkong

tubong Sagada:

peras, sinigwelas, papaya;

gulay na soya, letsugas,

kamatis; bulaklak na sinya,

jade – laki sa dilig

ng pagmamahal,

pag-unawa, pagpapatawad

sa pumaslang sa asawang

Pepe, misyonaryong

nagtanim ng mahiwagang binhi

sa masukal na looban

ng Ilocos Sur

sa puso ng mga magsasaka:

binhi ng karapatan

binhi ng kalayaan

binhi ng pag-asa

mga pananim

dinilig ng pagmamahal

pag-unawa, pagpapatawad

at dugo.

Sa anihan,

maligayang magdiriwang

si Dom-an

sa masaganag biyaya

ng taniman ni Pepe

sa Ilocos Sur

duon sa masukal

na ka-looban.

Walang gutom

2009-03-28T14:00:00.004+08:00

Sa Pinas walang gutom

ani kulas: tingnan si Mrs. Ting

umaawas ang ref sa Krispee Kreme

Savory Chicken, Goldilock’s,

Donut – Mister at Dunkin’

katas ng panggigipit

sa aring pabrika ng gatas –

pampadede kay Junior Ting

obese na anak.

Dagdag pa nya,

malasin si Mr. Kong

paldo’ng bulsa sa malutong

na perang kupit sa konstruksiyon

kontrata sa highways.

Ayun, patong-patong

sa mansyon litson at alak,

buto-buto’y di pa maitapon

kay Delyang katulong -

kay pit bull, bagkus, pinukol

spoiled, asong ulol.

Wala, walang gutom

sa mahirap o mayaman

tomas o tomasa, Inigo o Lucio

sa Megamall, Ayala Mall

Galleria Mall, Star Mall

saanmang shopping mall

ni Henry Sy. You’ll see

maging pulutong ng tsinelas,

lalo na pag-atrenta o kinsenas

swis lang ng credit card

o kiskis ng cash

tighaw ang uhaw,

gutom ay tunaw -

kahit isang kahig at tuka

kahit ubos-ubos biyaya

dahil bukas, bukas, bukas

‘sangkahig ulit santuka

O wala.

Dahil nga walang nagugutom

sa Pinas, diin ni kulas.

Sa tulad nyang may palasyo

sa daang Kalayaan, QC

duon sa tabi ng V. Luna

sa island, lupang surrounded

not by water but mga jeepney

kotse bus konkretong kalye

nakomisyunan ng malaki

ni Mr. Kong – walang gutom sa kalye,

menu’y available sa tabi-tabi.

Konting wais lang, turo niya’y ganire:

mangalahig ng basura sa tabi-tabi,

sa MacDo, o Chowking o Jolibee

sa Wack-Wack, pag swinerti

may tira-tira pansit o burdyer o sopdrink

o kaning panis; neks sa prosidyur

magparikit ng styropor

isalang sa apoy ang takip ng Nido,

ipatong ang na-order mo,

langhap-sarap ang halimuyak

ng bulok na nagliliyab. Presto!

Bon apetito. Brekpastlantsdiner

Serbportu, tri, por…twenipor

Ageynst da setingsan ober QC hall.

Wala, diin ni Kulas,

walang gutom sa Pinas.

Pormula ni Kiko

2009-03-25T00:38:00.005+08:00

Si Kikong Kinse

anyos may pormulang mahiwaga-

turo ni Aling Hibang Laslas

aniya’y gayuma may kabayo’ng lakas

para magbalik ang watiwat.

Simple lang ang timpla,

dalawang sahog – bleyd at pupulsuhan:

si Kiko, kaya tadtad ng peklat

patong-patong na landas-hiwa –

ritwal niyang pagdukot sa ugat

anuman iyong bara sa dibdib

anuman iyong bikig

anuman iyong, ngayong

kinse anyos pa lang, hilahod

ang loob sa araw-araw na pagsubok

sa lansangan, sa tulay sa Cambridge

Cubao, kung saan patong-patong ang yero at kongkreto

ang luha at pighati, tuwa at pagpupunyagi,

titi at kiki, mga peklat sa pupulsuhan

ng ilog Pasig.

“Pero bakit wala pa rin si mama?”

ikaw na’ng, sa walong taong gulang

pa lang, ipagtabuyan ng ‘tang

inang patay-lasing, maga ang kasing-kasing

sa bigong pag-irog ng asawang plip

sa bato – kapiling ng walong supling

ay ipamigay sa kapitbahay, sa tambay

magtaka ka pa’ng tubuan ng sungay?

ngayong kinse anyos, lungayngay

sa paghagilap sa bagong pormula:

nauna’y sablay…

Ngunit, himala, laging may sagip.

tsk tsk buhay nya talaga’y plip!

masagip ng bagong ama-amahan

wag magkamaling angalan

may sikmat sa pisngi agad, hayan

sapin-sapin ang peklat

bukod pa’ng sa pupulsuhan:

“Alat ang isnats sa Culiat? Ala kang pakinabang!”

at kung hindi nga naman matugunan

ang simpleng hiling naman ni Amang

lagot, wala ng ina, wala pang ama

ay ala! walang nagmamahal!

Kahit agaha’y suntok, meryenda’y kalmot

lambing lang iyon, karinyo-brutal:

“opo, opo, dedelihensiya na po, amang!”

e kung ipagtabuyan?

“Kala ko, mahal nyo ako.”

Si Kikong Kinse, tiis

sa kagat-lamok-daga-ipis

sa ilalim ng tulay na bahay

nilang barkada. May bagong pormula:

yung mabango,

yung mahalimuyak

yung sarap-langhap,

yung turo ni Emong Singhot

sa ilalim ng tulay, sa teritoryo ni Pulis,

sa ilalim ng tulay: “Tsip, sabit, rolex lang, o!”

bagong pormula para sa lumang

sakit na nadarama: pagmamahal?

“Nanakawin ko yun!”

E-Mail

2009-02-09T10:57:00.001+08:00

1. Los Angeles, USA, 2009 Panahon ni Obama

Sa wakas, nakarating na ako sa LA, dito kina Kuya Rudy, Aircraft mechanic pala siya sa United Airlines, spitting-image ni Tiyo Amboy, oval ang mukha, straight na ang buhok na kinki, lalong halatang nakakalbo at pandak – hindi maipagkakamaling Kano. May ngiting salubong pagbati, sa tagal nga naman ng forty years, ngayon lang nagkita sa mata. Sikat si Kuya, panundo lang ang Merceds Benz sabay bidang hirap sila sa panahon ni Obama, dahil sa recession na laging trumpeta sa CNN, FoxNews - hirap na hirap diin pa niya lalo na’t malapit nang mag-retire sa susunod na taon.

Walang tigil ang butunghininga, walang-wala sila, hindi tulad nuon. Sa limang sasakyan sa garahe, Mercedes lang ang nailalabas, madalas. Once a week ang Cadillac (gas-guzzler daw), Hummer (gamit ng anak nag-aaral ng engineering), Porsche SUV (pag weekend – taking It out for a spin daw in the country), RV (sa outing monthly). Naiisip bumili ng maliit na bahay, matipid daw ang maintenance kaysa mansiyon nila, kung saan parang dyolens silang tatlong betlog kakalog (kwartong assigned sa akin kasya ang apartment natin. Yung comfort room, kasinlaki ng kwarto ko. Sa dingding LCD TV ang nakabitin. Sa tabi, Ipod stereo– hehehehe luma ang boom box natin. Ito ngang laptop na MacPro nila ang gamit ko sa pag-email sayo e. Naka-Wi-Fi ang buong bahay!

Hinagpis nila hindi na mabuksan ang centralized heating, potable heating system na lang sa bawat room; Si Ate Vi stop muna ang shopping sa Armani, Louie Vuitton, Hugo Boss, sa mga tindahang makatisod - dila ang pangalan – umaasa na lang sila pag may sale …saan pa kundi sa Armani, Louie Vuitton, Escada, etecetera.

Galante, nilibre ako sa MacDonalds! Ang burdyer nila lumiit pero dalawang burdyer per order kasi naliliitan sila sa serving. Nakakatawa sila. Maliit na sa kanila ang kasing laki ng burdyer dyan sa pilipinas na Mcdo. Tapos kwentuhan, iyon pa rin ang tapic naman, hirap sila. Para ba namang mamalimos ako ng dollar. Hehehe baka nga magpabaon ng sabon tuwalya at hand-me-down rubber shoes pagbalik ko dyan. Hindi na raw sa Europe sila magbabakasyon. The family has gone to a lot of places in the world, sila ang nagsabi nun. Ang balak, suyurin ang Middle East. Kung gusto ko raw sumama sa summer, marami daw silang “miles”. Sabi ko’y wala akong balak mag-lala ng buhangin - hindi ako naintidihan hehe.

Pinipilit nga akong mag-TNT para duon na daw ako. Alam kasing hirap tayo dyan, sabi ko nga paano mgagawan ng paraan. Siya daw ang bahala pero sa isip ko, mahirap na sa kanila ako tumira - kung yung kapatid nilang naiwan sa atin e ayaw bumalik sa kanila, ako pa? Baka alila-in pa ako, gawing gardener nila hehe. I don’t know. We’ll see.

Daing na rin ang sakit ng mga tuhod at likod kaya ramdam na ang panahon ng pagreretiro. Pero ayaw umuwi ng pilipinas, sa Argentina type manirahan. Maganda raw dun para sa mga nag-reretiro. Ewan hindi ko maintidihan kung ano pinagka-iba ng Srgentina sa Pilipinas. Di ba parehong bagsak ang ekonomiya ng dalawa? Worried sila sa health ng Tiyo Ogot at Tiya Curly dahil nga they are all in their 80’s pero ayaw mag pa-care home. They see themselves in them, kaya naghahanda na sila.

Siynga pala, si Tiya Lily, yung ina ni Ate Vi nasa care home na. May bali sa balakang, may emphysema kasi chain smoker. Sobrang payat daw.

Sige. i'll stay with Kuya Rudy, mga dalawang lingo, tapos sa San Fo (tawag nila sa San Francisco dito) sa mga Tatay niya, kina Tiyo Ogot at Tiya Curly.

Kailan daw ang dalaw nyo? Masarap ang resesyon dito!

2. San Francisco, 2009 Panahon ni Obama

Tiyo Ogot picked me up from the airport. Dala nya yung kabibili lang na Mercedes. Pinagyabang pa na 3-day old lang! 80 anyos na hambog pa rin. Sa bahay nila, may Hummer din, tulad ni Kuya Rudy, may van at BMW. Biniro ko: iuuwi ko na yung BMW, nangiti, parang ayaw hehehe. Sandali: nagbayad ba sila ng inutang na pamashe kay Tatay nang mag-emigrate sila? Pakitanong nga kay Ate Ef nang masingil ko…ups wag na, baka ipa-immigration pa ako hehe. Ang tatay talaga, madaling maloko ng kamag-anak kaya namatay na poor pa rin.

Maulan, kaya lalong malamig. Stay at home lang, di makalabas para mamasyal dahil masakit na ang rayuma ni Tiyo Ogot – wag daw tawagin siya Ogot, they call him August daw. Ngayon dinner, kumain kami ng steak na sinlaki ng pinggan (hindi ko maubos – ang kinagulat ko tinapon lang ni Tiya sa lababo). Dati raw mas malaki pa at makapal, sa bandehado ang serving nila pero dahil recession, tiis sa size ng plato. Pagkakain, nag-gitara ako! Sikat, Fender na orig, gitara daw ni Ricky na jazz guitarist pala sa banda sa LA.

Umaga, more kwentuhan, sila muna ang pinagkwento ko. Ano naman ang maikukwento ko puro kamalasan sa Pinas? Hindi magandang balita yun sa kamaganak natin dito, baka sabihing hirap tayo dyan. Si Tiya Curly, busy everyday nag-aaral ng piano, nag-bo-ballroom dancing lessons. Ngayong umaga hindi sya pumasok kasi umuulan. maganda daw ang program ng government sa senior citizens, may mga activities sila for free -handicrafts, guitar lessons, cooking, knitting, may pakain pa. Kaya pag di sila makaluto, punta sila sa center .

Nang ako na, syempre, pinasgyabang ko na wala kang ginawa dyan kundi magpinta para sa one-man show mo (malalaman ba nila na labinlimang taon mo nang pinaghahandaan ang one-man show). Si Ate El, may bahay na sa FilInvest kahit solo kayod sa SSS. Ganun din si Kuya Gel, may naipundar ding maliit na bahay (sasabihin ko bang nagtirik lang ng barong-barong sa lupa ng may lupa, at sa akin umaasa, hehe). Sa akin naman e nagbabakasyon muna sa tindi ng trabaho sa Metrobank, and I promoted myself – VP na ako for finance! Kaso pina-review sa akin ang financial statements nya, buti na lang dumating si Ricky kundi buko!

Bitbit yung bago niya girlfriend. Sa Pasadena sya nakatira, about an hour drive. Bida ko, punta ako sa New York, nainggit! Claims he has never set foot in New York, hanggang New Jersey lang daw. (Hohoho this Mangyan is going places - Nuyok).

Republicans sila! Lalo na si Tiyo. Hindi raw kaya ni Obama ang recession, no experience like MacCain, Vietnam veteran and economist. Like Bush? Di ba huling balita dyan, bumagsak sa balong malalim ang economy ng States because of Bush’s policies. At ito pa, sa kanila galling ang balitang ito: yung bailout sa Citigroup, aba ay ibibili pala ng mga jetplanes for all the CEOs. masaya ano? Pero opposed ito ng marami. Sarap dito, feeling nila naghihirap sila dahil sa may recession pero mayaman pa rin. May recession ba? For a country in recession, they still live in luxury.

Pero sabi ni Tio ay surviving sila through their pension at bigay ng mga anak. Ito ngang laptop ni Tiya - Mac - bigay ni Ricky. Yung cable tv nila provided ni Rudy. Maginhawa ang buhay nila pero sa standard ng living dito, tipid sila dahil nga senior citizen na sila, hindi na kumikita. Nanganganib nga daw ang mga pension nila dahil sa stimulus plan ni Obama.

O sya hanggang sa muli Hinihintay kayo na pumunta dito.

Tatay, 82

2008-12-28T14:42:00.004+08:00

May ligalig sa himas ni tatay

sa telang sapin sa kaniyang kama,

animo telang latag sa tabasan sa tahian.

Mga himaymay nito’y taliwas

sa habing kinasanayan sa panahong

nagdaan. May kagat na salungat

sa haplos ng gapak nyang palad.

Kakaiba ang himulmol.

Kakaiba ang dulas.

May piglas sa palad na sanay

sa kinamulatang himas.

Sa pagkapa’y di mapayapa

ang damdamin sa sigaw na ulinig,

bumabayo sa kaniyang dibdib

nanunuot sa mga laman, litid

– ngunit ano’ng sukat at tabas

na lapat sa nagmamadaling tinig?

Akma kaya sa damit, isusuot ng

mga mapupuyos na anak ,

sa asta’y kakaiba ang tikas?

Bagong tela iyon, iba ang padron,

bagong sukat para sa bagong panahon,

inuunawang pilit ng nanlalabong paningin…

isusubo kaya ng matandang singer sewing machine?

Sa lasa’y di pa subok tulad ng mga padrong

nakasabit sa dingding – handa sa wisyo ng panahon:

sa tag-ulan, tag-tuyot, tag-ani, taga ng panahon:

kamisadentro, pantalon, amerikana, barong:

mga damit na nagtaguyod sa mag-anak,

kamag-anak, kaibigan, kababayan:

magiting na suot ng mga jose rizal,

andres bonifacio, antonio luna, gregorio del pilar:

katutubo, katipunero, gerilya, USAFFE, beterano, sundalo:

pambalot sa katawan ng mga nasalanta - bata, matanda,

babae, lalaki: ngunit, ano itong naririnig na daing sa

malayo?

“…ano’ng pinanggalingan, ano’ng pinuntahan

sa turo sa panahian?”

Sa loob ng walong dekada

tinabas niya ang kapalaran:

natutong manahi mula sa tiyahin;

asawa’y nagtinda ng maruya’t kakanin;

nangarap mapagtapos ng doktor ang panganay,

abogasya ang pangalawa, kalakal ang

pangatlo, agrikultura ang pang-apat,

dentista ang panglima;

kinamatayan ng dalawang anak;

pinatay ng ready-made Levi’s ang talyer;

pinatay ng DAR ang munting bakahan sa Halcon;

dinaya ng kapartner sa negosyong telcom;

inuto ng mga tusong pulitiko;

saksi sa paghati sa kinatitirikang simbahan;

naubos maging puhunan sa kahihingi ng BIR;

nawantutri sa kooperatiba;

bigo sa pangarap maging milyonaryo ang mga anak

bagkus, naluluong sa panitik, at pinta;

nilanggam ng diabetes ang katawan;

binulok ng tadhana ang bayag;

kumalat ang kanser sa baga, buto, sa dugo –

“Pero mainam ang tabas… matimyas ang lapat…”

Malamig ang simoy ng hangin

sa kwarto 17 sa Veteran’s Memorial Hospital,

lapat na lapat ang likod nya sa manipis

na puting tela, sapin sa plastik na kama

(ano iyong bakas ng katawan? kakosa

sa ward, patawa ni tatay) buto’t balat,

mata’t pisngi’y humpak,

sala-salabat ang tubong nakasaksak,

sapo pa rin ang bayag.

Paghugot ng hininga, batid nyang

iba ang sastreng tatabas sa bagong tela.

Matapos ang walong dekada maluwag

niyang tanggap ang pangako ng bukas,

mamangha sa hiwaga ng bagong panahian,

sa ginintuang guhit ng tisa, sa halip na

tuwid, pakurba pakanan, pakaliwa:

malayo sa sukat ng kaniyang panahong

silakbo sa gubat at kapatagan sa Timog Mindoro,

bayang sinilangan: sa gulang na

labimpito buong tapang na ipinagtanggol

laban sa Hapones (sapo ang bayag habang

nagmamartsang mag-isa sa pusikit na

dilim ng kagubatan: sa kanang kamay ay ulat

posisyon ng Hapones sa bayan ng Naujan,

sa kaliwa’y karbin, kinakalawang) -

bibitaw sa hawak na gunting, medida…

bubuntunghininga: “Sunugin ang lumang padron, anak.

Ikaw na ang mag-sukat, magpanibago ng tabas.”

Mamas ko po!

2008-12-27T08:54:00.005+08:00

Nag-aagawan na ang liwanag at gabi sa Divisoria sa panahong iyon ng tag-lamig ngunit saksi ang ginaw sa init ng habulan sa pagitan ng mga tindera sa bangketa at MMDA –

“Bangketa para sa tao!” sigaw ng mga humahabol, kasunod ay halihaw ng yantok di bale kung sino’ng mapukpok.

Sa tindi ng kaguluhan at ragasa ng sanlaksang munting namumuhunan, animo dagang imburnal sa bilis ang siglapot ni Patpat sa pagtakbo, kasunod ang ina na hagok sa hirap at dahak ng bumubulwak na plema sa baga. Sa tulin ng maliliit nitong hakbang, may sa tagabulag at di na mabanaag ang mga paang kalahating dangkal ang haba - nakakatuwa para sa isang batang dalawang taong gulang. Di ito kagulat-gulat para sa isang batang namulat sa makapigil-hinigang bilis ng buhay sa bangketa sa Divisoria hanggang Quiapo – lakarin itong babagtasin ng mag-ina ngayong alas-singko ng hapon hanggang sa marating ang simbahan ng Quiapo mamayang hatinggabi.

Aywan ni Patpat kung ano ang espesyal sa araw na ito at mamayang hatinggabi. Kung bakit kahit hagok na sa hirap ang ina sa paghinga, may kislap pa rin ang mata sa paghahanda sa gabing darating.

“Mamayang hatinggabi, mag-hohototay tayo!” kasunod ay ubong walang puknat, matitigil lamang kapag hinagod ang likod nya ng anak.

Maging ang mga taong kasabay sa kalye’y nagmamadali, animo may habol na di nya mawari: sa pamimili sa bangketa, kuripot na pakikipagtawaran sa mga laruan, pagkain, pandalas na sulyap sa celphone at orasan. Dagdag pa ang ang habulan ng MMDA na pang-araw-araw na karanasan nilang mag-ina.

“Bawal ang pulubi dito!” pangaral ng MMDA.

“E s’an ba di bawal ang pulubi? Ha?” tigas na sigaw ng ina, tanong na alam niya’ng kasagutan ay hampas at pukpok ng yantok.

Pagliko sa may madilim na eskinita sa Juan Luna, alam ni Patpat na ligtas na sila. Kasunod ay magsumiksik sa mamasa-masang semento, sa pagitan ng putikang haligi ng dating pabrika ng t-shirt, manahimik at maghintay makalampas ang mga kampon ni BF. Pagkakataon rin itong hinihintay ni Patpat - ang masiksik sa dibdib, mayakap, madama ang init ng ina sa kaniyang balat. At bagamat tila hinihigop sa maliit ng butas ng karayom ang natitirang oksidyen sa karbon monoksyad na buga ng mga dyipni sa kalyeng iyon, parang hele-hele ito sa kaniyang pandinig. Bawas ang pagod at lungkot niya kapag balot na parang kumot ang maliit nyang katawan sa pagkakayapos ng ina. Magkagayo’y manunumbalik ang lakas sa nadaramang pagmamahal, at biglang lulukubin ng siglang muling mangulit sa kalye, makipaghabulan, manuyo, mam-bwisit, mamalimos.

“’Mos? Mamas?” lambing ni Patpat, “’Mos? Mamas?”

Mos…Mamas...dalawang kataga laging bukambibig, mga kataga na sa kaniyang isip ay may halaga sa ina.

“Ah-nak! Ma-maya..na, Patpat.” Mahinang tugon ni Mamas, paputol-putol sa dalahit ng ubo, “Mag-pa-lamig-lamig muna…tayo. Malas tayo ngayon dito sa Dvisoria…marami kasing MMDA. Dun tayo sa Quiapo, swerti tayo dun.”

Mabilis din ang pang-unawa, mananahimik agad si Patpat. Kung ano ang pasya ni Mamas, iyon ang masusunod sapagkat laging tama ang ina. Pag sinabi ni Mamas na ‘mos, agad siyang liligid sa bangketa, at kakalabitin lahat ng taong masalubong. Sapagkat batid nyang pagkatapos ng ‘mos, kahit abutin maghapon, pagsapit ng gabi, may pansit o tinapay silang pagsasaluhan ni Mamas. At sa piling ng ina, batid nyang di lang siya ligtas, may kayakap siyang may angking init kahit pa yayat ang katawang nginangatngat ng mikrobyo ng tibi.

Kailangang maghintay kahit abutin pa ng gabi, alam niya kailangan ang pagtitiis sapagkat may hatid itong biyaya sa sinuman. Kahit anumang bagal ng paglakad ng mga sandali…dapat may tiyaga. Sa pagal na katawan, paraiso ang mga sandaling pagbabantay sa paglipas ng panahon. Bawat himaymay ng laman ay malalango sa pagdalaw ng pahingang dulot ng antok, dala’y daloy ng lakas sa bitukang walang laman, sa bagang plema ang hinga, sa utak na nilalabnot na ang kamalayan…hatid ay ligayang pansamantala… idlip ay kalayaan sa daluyong ng araw-araw na saboy ng alikabok ng Divisoria, Quiapo, Recto.

Mapapapitlag sa paggising ang nahimbing na mag-ina sa buga ng busina ng mga dyipning namamasada. Pagmulagat ay hahantad ang gulong sa mukha, at kung hindi nakasiksik sa pagitan ng haligi malamang nahagip ng nagbanggaang kotse at dyip. Swerte, sa isip ni Mamas, matapos ang malalim na buntunghininga, habang kalong ang nangangatal pang anak. Sa dasal maririnig ang pasasalamat sa kabigan sa itaas. At agad magugulat, maaalala ang karera ng oras na naudlot sa pagkakahimbing – isang kasalanan sa kaniyang tingin dahil sa bulsa, mahina pa ang kalansing ng mga barya, kulang pa sa ihahanda sa hatinggabi…hindi…handing-hindi para sa kaniya…kulng pa ang barya para naman mainit na sabaw ng hototay ang sumayad sa sikmura ng anak...ngayong natatanging gabi, gabing para lamang sa mga bata.

Ngunit nagbabanta na ang lalim ng gabi, at malayo pa ang simbahan ng Quiapo.

“Pat…tara na. Malayo pa tayo sa simbahan…”

“Mos? Mamas?”

“Oo. ‘Mos…"

“Diyos ko…wag po muna ngyon!” usal ni Mamas.

“Mamas?” ingit ni Patpat na may pag-aalala.

“Walang anuman, Pat. Tara na.”

Huhugot ng isang malalim na hinga, at magpapatuloy ito sa paghatak sa paa, gayong nauupos na ang lakas sa mga binti at hita.

“Dalian natin, Patpat…baka maunahan tayo sa pwesto.”

At bakit nga hindi magmamadali: humuhugong sa kaniyang tenga ang sermon ng pari sa misa, kahit malayo’y dinig na dinig niya; humuhugong din ang sagot ng mga nagsisipag-samba; kumonyon na, malapit nang maglabasan sa simbahan, kapagkuwa’y mag-uunahan, madaling maka-uwi sa kani-kanilang tahanan upang ipagdiwang ang hatinggabing natatangi. Kaladkad ang katawan, karga ang anak, anghel itong walang pakpak, lilipad sa paghabol sa mga nagtatangkang tumatakas sa kaniyang anak… lahad ang palad, naghihintay sa ’mos.

“’Mos…Mamas.”

Angat sa lupa ang mga paa ni Mamas pagbagtas sa kaguluhan ng Recto Avenue. Di alintana ang mga tarantang kislap ng mga tivoli lights, ng mga sumasambulat na liwanag ng mga palamuting reindeer, santa klaws sa mga gusali at apartment, o maging ang mga nakaririnding tugtuging joy-to–the-world-silent-night-holy-night - mga kaaliw-aliw na tanawing di makaliligtas sa mata ni Patpat. Sapagkat wala iyon sa kamalayan ng isang humahangos na ina na tanging layunin ay makahigop ng mainit na hototay ang anak …sa panahon ng tag-lamig at natatanging hatinggabi.

Si Mamas iyong kinamulatang kasama araw-araw at gabi-gabi sa bangketa, sa ilalim ng tulay kung saan mayroon silang bahay na kahon ng Samsung TV, sa palengke ng Divisoria at Tondo church, sa Quiapo, sa hirap, pagtitiis, init, lamig, mula nang makulong ang kaniyang ama na napagbintangang nagnakaw ng isang kahon ng mansanas sa Tutuban nuong, sabi ni Mamas, panahon ng tag-araw.

Sa pagbatas sa Avenida, kung saan naglisaw ang mga mandurot at mang-aagaw ng bata, kahit tag-lamig at gabi ng tanging hatinggabi, si Mamas pa rin ang kapiling anuman ang maganap sa araw-araw, oras-oras; siya na may isusubo sa kanyang bibig kahit hamburger, palabok, pansit malabon na medyo panis, inaamag, nabulatlat sa trashbag ng Jolibee o McDo o Chowking o Red Ribbon o Moderna (Ano ba naman iyong initin sa lata ng Nido sa apoy na pinarikit sa may ilalim ng poste ng Meralco) o ma-amutan ng limos ng dumdadaan-daan sa pwesto nila sa tabi ni Cathay na magte-tela sa Ilaya, bagamat nandidiri sa kanilang libag at asngaw ng basahang damit, samyo’y halimuyak ng imburnal.

At ngayong abot-tanaw ang simbahan ng Quiapo, si Mamas din itong bagamat sagad ang lamig, hinihila sa hukay ang mga paa kahit sinispsip ng tibi ang lakas ng katawan, sapagkat kinakailangang magmadali, kinakailangang sumalubong sa mga nagsi-samba, para sa limos na mahalaga...hindi...limos na hindi para sa kaniya.

Kaya't hahangos, kahit namamanglaw na ang paningin sa tindi ng gutom at pagal na kalamnan. Sapagkat sa malayo tanaw na ang baha ng pulutong galing sa simbahan, at higit pa'y sakmal ito ng ligalig dala ng mga kaaway na pulubi’y nakabaon na sa kani-kanilang pwesto, ala-kristong bukas-palad, naghihintay sa amot na biyaya mula kanilang may basbas ng simbahan.

“Huli na tayo…naunahan na tayo sa pwesto!”

Alam ni Papat ang ibig sabihin sa katal ng tinig ng ina. Aywan kung sa bugso ng awa (batang dalawang gaong gulang?), kakawala sa buto’t balat na bisig ng ina, at animo palasong lalagos sa makapal na hanging hatak ng mga higanteng naglisaw sa Plaza Miranda, walang pakundangan sa kaniyang kaligtasan (normal sa kaniyang gulang), walang pakialam sa kaninuman (sang-ayon sa kanyang batang kamalayan), di baling matdayakan o mabalibag sa kalsadang babad sa dumi ng kasalanan (tinaboy mula sa simbahan?), wala humpay sa kasisigaw, sa tonong matinis na palahaw:

“’Mos po! ‘Mos po!”

May taginting ng takot sa kaniyang tinig - takot na kulangin ang baryang malilimos; takot na walang maiabot na ‘mos sa ina; takot na walang mag-aamot kahit bulag na barya; kahit sanay siyang di malimusan kahit magtitihaya pa; libong ulit maiwasan, mapagalitan, masermunan, matadyakan, maitulak... Ngunit iba ngayon ang panahon, tag-lamig itong inaasahan ni Mamas, kinakailangan ang tigas. Hahabulin silang lahat, hahatakin ang pantalon, palda, hita, binti…

“’Mos po! ‘Mos po!”

“Batang ‘to! Sabihin mo sa nanay at tatay mo, magtrabaho sila!” sigaw ng isa.

“Letseng magulang mo! Anak nang anak, di ka naman mapalamon!” yamot na sumbat ng isa pa, tatabigin pa ang kamay ni Patpat.

‘Itong gubyernong ito kasi! Kung mahusay lang ang pamamalakad, walang pulubi sa kalsada!”, hinagpis naman ng isa, ni hindi makapaghagis ng barya.

Mga katag iyong tuinog lamang ng sa tenga ni Patpat, pandagdag sa mga katangang 'mo at mamas.. Ano ang magulang? Anak nang anak? Gubyerno? Wala yun..basta sa ‘mos, magiging maaaliwalas ang lahat. At kay Mamas, sanay na sa mga pasaring, pagkat batid nya ang katotohanan, masakit man ay may marangal niyang tanggapin. Makarating lamang sa tarangkahan ng simbahan ay tagumpay na para sa gabing iyon. Ilang hakbang pa ay yayapak na siya sa lupang pangako, kung saan bumubulwak ang biyaya. Kahit anong mangyari, sa gabing iyon matutupad ang isang pangako. Ngunit, hindi kanlansing ng barya ang sasalubong sa kaniya, kundi matigas na siko ng kaagaw na pulubi.

“Tangna, hikain ka!. Nauna ako sayo dito a! Sibat!” sigaw nito sabay amba ng sampal.

“Tikya, tibihin na nga yan, pinapatulan mo pa!” singit ng isa.

“Tangna! Walang tibihin sa akin. Pare-pareho naman tayong namumuhunan dito a!” sagot ng una.

“Sige! Sampal! Kala mo uurungan kita! Bugahan kita ng plema e di nakatikim ka!” banta ni Mamas.

Sa Quiapo, walang salitang binibitiwan na hindi pinanininidigan kung kaya sapol ng mamula-mulang plema ang mukha ng kaaway. Isang malakas na suntok naman ang dumapo sa panga ni Mamas at para itong kandilang naupos, di na namalayang pinupog at inihataw ang ulo sa bangketa.

“Mamas ko! Mamas ko!” palahaw ni Patpat sabay daluhong sa kumakabayo sa kina. Sa bilis ng sampalan, napasuot sa pagitan ng dalawa, naiipit at nagmistulang bulok na hamburger na nakalahig sa tambakan. Sa tagpong iyon pumagitna ang karamihan sa mga pulubi sa tarangkahan, inawat ang dalawa gayong wala nang ulirat si Mamas. Naiwan itong nakabulagta sa gitna ng Plaza Miranda, at parang walang anuman ang naganap, nagpatuloy ang daloy ng trapiko, rumagsa ang paa ng tao, kunmalansing sa kalsda ang ‘mos. Isang pulubi ang nagdalang-awa’t hatak na inilagak sa tabing bangketa ang ngayo’y nagkakamalay ng ina.

“Mamas?” kalabit ni Patpat.

“Wag mo kong alalahanin…’mos na,” utos ng ina.

Mabilis namang tumalima si Patpat. Masigla itong pumagitna sa tarangkahan, sinalubong ang pulutong na nabasbasan, lahat sila’y pinigilan, hinabol ang umiiwas, kinulit ang makukunat.

“Mos po!”

Ngayong gabi, kakaiba ang hagod ng tingin ng mga taong nagmamadali, puna ni Mamas, higit ang pag-iwas, nilulunok ang sukang nakabara sa lalamunan. Dala kaya ng kanilang inasal? Patunay kaya na silang mahihirap ay napakababa ng pagkatao na sa halip maayos abutan ng limos, baskus ay tapunan ng barya tulad ng asong hinahagisan ng pagkaing tira-tira?

Kakaiba na rin ang lamig na hatid ng hangin. Pinasidhi nito ang bangis ng mikrobyo sa kaniyang baga. Ngayo’y buong bagsik nitong binubusbos ang manipis na dingding ng ugat ng sako-sakong imbakan ng hangin, pinapawalan ang dugo, unti-unting napupuno sa baha ng mapulang dugo.

“Hak! Hak! Palimos…hak!...po!

Mga huling kataga iyong bubulwak sa kaniyang bibig na natutuyot, ngunit muling mababasa ng dugong aagos.

“Patingin ka na, ‘mare. Tara na sa Mary Johnston!” boluntaryo ng isa.

“Tanga! Mahawa ka pa!” babala ng pangalawa. “Nagpapa-awa lang ‘yan. Hoy kumita na ‘yan!”

Kahirapan nga kaya’y isang pagpapanggap maging sa mga mahirap, isang uri ng pagganap tulad ni Vilma Santos sa pelikulang “Ang maging Ulila.” O acting ni Nora Aunor sa “Himala”. Sabagay nga’t marami nang pumeke’t pinagkitaan na ang kanilang tunay na kahirapan, hinubaran pa ng karangalan: mga batang sanggol karga ng gusgusing babae, yun pala’y naka-Benadryl; mga pulubing bataan ng sindikato; bulag na hindi bulag, pilay na hindi pilay; sira ulong hindi. Ngunit kay Mamas, ang katotohanan ay singpula ng dugo sa kaniyang bibig, at iyon ang katotohanang di mapaniniwalaan ninoman.

Sa kaniya walang saysay ang mga paninirang iyon. Mahalaga'y kasama ang batang sa kaniya’y nananalig, nagmamahal at naka-uunawa.

“Mamas! ‘Mos! ‘Mos!” pagbukas ng maliliit na palad, aawas ang piso, bente-singko, mananaka'y limang pisong barya.

“Mamas! ‘Mos! ‘Mos!”

Sang dakot na barya iyong alay sa ina, matapos iwan sandali upang gumala-gala sa loob at labas ng simbahan. Abuloy iyon ng mga mamimiling kulitin nya’y nagmamadaling mamimili ng handa, namumutok ang kilikili sa kilik na dala-dalahang regalo, ganunpama'y nakuhang magtapon ng sukli. Ngunit bale-wala lahat iyon sa kaniya. Para kay Patpat, kinakailngang bilisang mag-ipon ng barya, magmadaling makauwi sa ilalim ng tulay sapagkat malamig ang gabi, magtago sa loob ng kahon ng telebisyon, mamaluktot sa kapirasong sweter na Lacoste, katabi at yakap si Mamas, at kung magmimilagro’y makatikim ng pangakong hototay soup.

“Ikaw na ang kumain, anak,” bulong kay Patpat, tila nauupos na tanglaw ng bituing tinakpan ng maitim na ulap.

Tunay nga ang ulat ng panahon kanina sa malaking tv sa ibabaw ng Mercury Drug. Sasagad ang baba ng temperature, uulan, di manunungaw ang mga bituin, gayundin ang pinakamalaking talang laging tanglaw sa sansinukob, sapagkat, ayon sa reporter, kakaiba ang panahon ngayon sa lahat ng panahon ng nagdaang tag-lamig. At ito na nga yata ang pagpapatototoo ng babalang iyon. Sa simula’y ambon, ilang saglit pa’y buhos ng ulan, parang hinulugang taktak, malakas ang lagapak, raragasa sa mga kanal at imburnal. Tangay ang mga labing ganda at dumi ng nakalipas na taon, mga dumi ng usok, agiw, kasakiman, kagahaman, kalungkutan, kasiyahan, tagumpay…hatak ang kapirasong Jolibeeng may kagat sa tabi…hahabol sa mga paang nagtatakbuhan pasakay sa mga dyip, auto, Pajero, Mercedes, BMW pabalik sa kanilang mga tahanan kung saan maghihintay sa pagdatal ng hatinggabing buong taon inasahan… lulunod sa ingay ng mga sigaw at tili ng mga nilalang na umiiwas matabig ang katawan ni Patpat, o ng inang nakahandusay sa baha, ngayo’y hindi na dinadalahit ng ubo o dumadahak ng plemang dugo, tahimik, at walang kakibo-kibo.

Ulan itong di naging matagumpay na lunurin ang palahaw na iyak ni Patpat.

“Mamas ko po! Mamas ko po!”

Mga katagang gugulat sa mga nagdaraan.

“Ay! Pasko na nga! Alas dose na! O, sandaan, uwi na kayo ng nanay mo! Pasko na!” at hangos na tatalilis.

“Mamas ko po!” bunghalit ni Patpat.

Alaala ng lumipas, sinta, ang tangi mong kasama.

2008-12-17T15:52:00.003+08:00

Walang kapayapaan.
Nakatimo sa kamalaya't puso’y
mga hiwaga, tauhan,
kaganapang dulot ay
ligaya, lunggati, ligalig,
pagaspas ng bagwis
ng umalagwang pangarap.
Di mabura ang bakas
ng mga yapak sa daanan,
dinig pa ang mga tunog,
nanunot sa taynga ang himig,
nayayamot sa init at lamig
ng mapuyos na pagtutunggali…
o latay ng poot, katotohanang haplit
sa likod, mukha, dibdib,.

Walang malimot.
Himaymay ng mga alaala’y
walang kawala sa bitag
ng bangungot, hayun!
nai-garapon sa dambana
ng maligalig na panahon:
mga piping palatandaan
kung saan nalugmok
kung saan bumangon
kung saan naglakbay
kung saan napasuot,
kung saan lumiko, umurong,
umiwas, umusad sa pakikihamok
na kagila-gilalas, ano kaya
ang napitas? Prutas?

Walang matakasan.
sa mga pasyang di pasya,
pangarap na di pangarap,
ligayang di ligaya,
labang di laban,
mukhang di mukhang
haharap sa mukhang
walang bibig, mata -
naghihintay sa kanto
ng daanang kalayaan,
handa sa pagsalubong
sa milagro, laon nang pithaya
ni ina, ama, kapatid,
kapitbahay, kabayan -
milagrong hubad sa katotohanan.
Wala ngang ligtas…walang
nakalililigtas sa nakaraan.

Walang makapigil
sa pagtawid ng umagang
hilahod patungong hapon.
Maging sa lamig ng gabi
bantulot ang kumot sa pagtaboy
sa mga multong hatid ng idlip
na mulat ang mata. “Sana ganito..
sana hindi mo…sana…sana…”
mga katagang kinamumuhian mo.
dasal sa bawat sandali’y burahin
sa talatitikan, ngunit ano pa
ang saysay?

Wala nang bagong umagang
hatid ay kiliti ng di mo alam,
kakaba-kabang alaalang dadag
sa dambanang imbakan,
wala nang masakit,
wala nang malungkot,
wala nang pagluha,
suntok, halakhak...
pawang alala na lamang
na minsan…

TALANG ALIKABOK

2008-12-08T09:31:00.003+08:00

Pangkaraniwan ang tirik ng hatinggabi
sa talang iyon sa entablado, animo
oras ng pagsamba sa dambana
ng libog: libong gabi itong sambulat sa taynga’y
walang kamatayang Air Supply …
“making love out of nothing at all…’ ; pulandit
ng disco lights, sundot ng spotlight, kalikot
ng mga luwang mata, bintog ang ugat
sa kakagigil na wang-kata ni Daisy: rumarampa
walang takot, maharot na hiwagang lalabnot
sa kapal ng malapot na libog,
palutang-lutang, animo asngaw ng
alimuom ng nagtalik na init at ambong pawis
sa club: ang talang iyon, sa entablado ng
Stardust, tala ng ating panahon

At patuloy na manunuot sa kuyukot
awiting alipato ng libog: Oo nga
“..out of nothing..out of nothing at all”,
ka-dyuwet ang putok ng kamunduhang
walang tunog, sa madilim na sulok-sulok,
saksi sa laylay na dila ng mga hayok…
tulo-laway. Ay! di bago iyon
sa mata mong maamo, pekeng pilik-mata
- gabi-gabing pagnanasang masisikmura,
suklian ng ligaya, sa dambana ng mapaglarong dila,
supsop ang lollipop, ligid ng himod, pang-angat puwet,
bayag, tigas titing liyad: pagkat iyon ang tanging
hangad

ngunit wala, wala, wala iyon,
hanggang laplap ng dila lang iyon,
hanggang imahinasyon lang iyon,
himas sabay bitaw lang iyon,
parang sermon sa pulpitong
tipong kuskos sa muhon, sabi mo nga,
ng gusaling sambahan ng mga panatiko
(Stardust ang tawag duon)
Wala, wala, wala walang halaga iyon,
Halaga’y sinlakas ng tunog ng lagapak
sampal palad ng libo-libong salaping lapad.
Hindi. Hindi mahalaga iyon. “Walang hindi nalilinis
sa konting hugas, konting sabon.”

At humanda sila sa litanya pag nakipaggirian na:
(marami silang sumasamba, isa ang hilis
ng salaysay na piga sa puson): languin pa, higit
sa tama ng San Mig, sa iyong hapong-hapong
panaghoy: alagang anak sa pagkadalaga, apartment
nirerenta, inang tibihin dugo’ng sinusuka:
pag di kumagat - hamigin ang diyes prosyento
sa bawat palakpak may lagapak sa mesa
nektar na alcohol (“Putang-ina, bagal nitong
uminom! Malayo pa sa quota! Ala-una na, kulang pa
sa costume, make-up…pa-dyug-dyug na lang
kaya kay Manedyer?”)

“Love, VIP na tayo…type kita” Mga katagang habi,
katotohanan/kasinungalian, aywan hindi mo na alam
(sa tinagal nga namang mabuhay
sa pakikipagsapalaran, iisa lang ang katotohanan),
upang siya'y marahuyo, tapatan ang kahilingang
dasal ng laman Ngunit matagal mo nang habi iyon,
mga katagang iyon, labas-pasok sa tengang kawaling
rindi sa alkohol…sapagkat ano nga ang pakialam
sa kwento mong balabal sa suso at kiki, kahit ano’ng
habi’y di niya maisusuot, di bagay sa ligayang inaasam,
diyosa mong katawan.

Isang diyosa, dalawa, tatlo, apat, dalawampung
baka, sila, huling saltada sa madaling-araw,
nagmamadali, hinahabol ang paglagpak
ng buwang umaasang sasaluhin ng umaga -
umagang mapagsamantala, bubulatlat sa
pagliyad, kikikig sa bawat tuwad, iluluwa ang
langit bagamat may lambong ng maitim na ulap,
lahat ng galaw at kibot ng bawat himaymay
indayog ng susong namumurok,..tumutulo sa alindog…

Black-out. Impit na pagsabog
Ng mga tala sa dambana,
Masinghot, maubo sa alikabok
ng mga tala…isasaboy ka ng hanging
air-conditioned sa kaniyang kandungang
naninigas sa kapal ng barya,
itinakas kay mahal na pangako’y
pangkalakal ng bigas o kinurakot sa bayan
ni kongresman senador general VIP.

Ayun, ayun, ayun natumbok mo na
sa VIP room handang –handa na silang
umusok sa alikabok ng tala,
“.out of nothing at all”

TURO NI TATAY

2008-11-25T10:25:00.008+08:00

Sige, anak, palawakin ang bayan

ng iyong kamalayan at sa iyong

pakikipagsapalara’y wag kalimutan

ang ibig sabihin ng Mag-anak –

Ina, Ama, Anak - bantayog ng lipunan

na kay hirap itaguyod sa gitna ng daluyong

ng kasalukuyan. Isa pa’y Kaibigan

pagkakaisa ng isa o dalawa o ng

maraming pinag-uugnay ng

pag-unawa, kayrami nang nalaglag sa

kaniyang matarik na tanggulan at panukat.

O, alam mo na ito: Katapatan.

Nakilatis mo na ang kinang nitong angkin,

may ihip ng mahiwagang hanging

mag-aangat sa kanilang paningin, (ito ba

ang ibig mong kamtin?), kislap na palatandaan

ng dangal na kayang dalhin hanggang libingan.

O Pagmamahal, walang pagtatangi, ni pasubali

walang lunggati, o walang hanggang ngiting

papawi sa kanilang kaluluwa bagamat bungi.

Kalinga, isa pa. Pagtatanging walang

sawa: tulad ng kay Ama, Ina, Kapatid, Kapitbahay,

Kasintahan o Bayan. Lalo ang Pangarap: pangkaraniwan

sa iyo ang gawaing ito, anak. Maglakbay maghapon, umani ng

aral sa nakaraan, liparin ang alapaap

ng kinabukasan, mapuyos ikampay ang bagwis

umuusok sa tuling paghabol sa umaalagwang

pangako ng bukas. At Pangako, hindi mapapako,

ng talino, lakas, galing na pinapanday ng

pag-aaral sa pag-gaod at pagsalungat sa mapusok

na agos ng buhay.

At kung sakaling may hiwagang ika'y mahagkan,

sa lasa ko anak, supling nito’y katotohanang

pamana mo sa kinabukasan.

PAUDLOT-UDLOT NA KATAHIMIKAN

2008-11-22T13:02:00.009+08:00

…maawa na po kayo…‘indi ko po alam!
ser…’ala po ako’ng alam sa tinatanong n’yo…

…wag po! ‘indi po ko enpi-ey!
‘di ko po ‘lam kung s’an si kuya!

… ‘di a-ko maka-inga….
tama na po…maawa kayo…

… ‘di ko po ‘lam kung enpi-ey si Kuya
magsasaka po ako…pati si tatay po ….
si nanay…naggugulay…pawalan na po ninyo ako.
pawalan ninyo si Nanay, nagluluto lang siya sa bahay…
si kuya basta na lang nawala isang araw nang
salakayin nyo’ng kubo namin…tanda nyo yun?

…matagal na syang wala sa amin
walong taon na po iyon…

…wag po! wag po! wag po!
wag nyong pong bunutin ang kuko ko!
…maawa po kayo…. inang tulungan mo ‘ko!
….tatang! kuya, pakita ka na!

…opo! opo! opo! opo! opo!
…inaamin ko na po…enpi-ey si kuya…pati ako
enpi-ey po ako po. opo! opo! opo!
pati tatay ko…nanay ko…
ate ko…tiya ko… si bunso…opo
Tatlong taon lang siya pero enpiey na rin…

…opo! baril ko ‘yan…bigay ni kumander…ah…ah…
Joc…jocjoc…opo…inaamin ko ako nga po ang rumatrat
sa komboy nyo nung isang taon….
kasama ko si kuya? opo! opo! Kasama sya…
siya po’ng kumalabit sa gatilyo…opo, pero…pero, ako po
ang may hawak sa garand…a…armalayt?
ah, opo…armalayt ang tawag dyan sa hawak nyo, ser...

…tama no po ser, inamin ko na ser…
ser, ako nga’ng pumatay…pinugot ko’ng
ulo nya…tinusta ko’ng tenga, kinain ko…
pinako ko sya sa puno ng nyug…
…binuhusan ko ng gasoline, sinindihan ko
…para wag tularan ng kabataang tulad ko, ser
opo, ser, tama kayo…nagsisigaw nga sya
tinatawag lahat ng ninuno nya…nakakatuwa, ser?
ah…ah…opo ser, sumakit nga ang tiyan ko
sa katatawa…

Opo…Inaaamin ko lahat, ser…
wag nyo na akong pahirapan…ser…
ser…ina-a-amin ko …pi-natay ko rin si
Boni-facio, Ri-zal, Nin-oy…

ser? ser? wag wag wag wa-wa-wa-wag ser!

TAKOT

2008-10-17T10:08:00.005+08:00

Natatakot siya sa kahirapan.

Takot siya sa halimaw sa labas

ng apartment nyang maaliwalas.

Pag-yapak pa lang sa lansangan

ilag na sa mukha nitong hantad -

mabalasik na mata’y

sumusubaybay sa bawat kibot

galaw na masalimuot

sa eskinita ng buhay niyang ayos:

pulubing amoy-asupre

karga ang basahang sanggol

walang ulirat sa tulog- benadryl

naka-Nike’ng sungkit-dukot;

astig na kikil-boys; isnats ng bag, alahas,

Robin Padilla ang tikas, may silat

na pitaka, sanggol malas naipulas...

Ay! Bata na-isnats…”wag naman sana

ang aking anak!”

Natatakot sya sa kahirapan.

Banta ito sa magarang buhay -

ang malalagkit na daliri

nitong pupulupot sa binti

ng kyut na panganay, hatak

palubog sa lalim ng burak….Ay!

“…wag na wag wag na wag

mahawakan ang aking anak!”

Pagsusumamo’y wag wag wag

sanang humulagpos sa yakap

at madapurak ng malansang kamay,

makaladkad sa alikabok,

ibusabos sa panlilimos. Ay!

O, anihin ang puso, bato, atay,

ala-piyesa ng kotseng katay,

panustos sa mauutas na buhay

ng kung sinong di hikahos…sa Hongkong,

Paris, o New York o Dubai?

Takot sya sa kahirapan

ngunit puso’y may tibok ng habag.

Paano o kanino di nya tiyak -

tunay na di alam ang kalam

ng sa maghapo'y hirap

sa pag-apuhap ng gatas, bigas -

ng mag-anak sa bahay na

kariton sa kanto ng v. luna,

sa sanggol at inang may tawnhaws

sa island sa EDSA

sa mga batang naglisaw

sa malapad na agaham road

sa pulutong singhot-rugby

sa ilalim ng tulay sa west qc

sa kanilang tulo- uhog pwet-bantot

sa underpass quiapo manila

sa sanggol na kumakahol

sa ubong-tosperina sa cambridge, cubao?

mahirap o isang pagpapanggap

ni kulas kulasa tomas tomasa

walang kwarta, tamad magbanat

ng burat nila, hahaha “lahat sila’y

dapat lang masamantala”?

Takot siya sa kahirapan

ngunit ina ring may pag-unawa

sa isang inang nagmamakaawa.

Ngunit paano matukoy ang totoo

sa batang tulog- kalong nito?

”Ano muna ang kahirapan

bago amot na barya’y

pakawalan” Galing ito kung saan?

Kulang sa materyal na bagay?

o usaping ispritwal? O lalang ng libo

libong henerasyon sa buong mundo

mula sa libag sa alak-alakan ng paslit sa imburnal,

animo mapa ng kahirapan – may krokis

ng direksyon tungo sa mabahong pinagmulan?

Takot siya sa kahirapan

Paano nga pipigilan ang pagsakmal ng halimaw

kung takot ka sa di mo alam?

LIYAG

2008-10-06T15:13:00.001+08:00

alalay,

wag magmadali,

habol kaya

ng pighati?

hinay-hinay

dahandaha’ng takbo,

hawak kita --

limot mo?

o! ngiti’y

simangot na sukli,

kumukulili kaya’y ano?

ibig ba'ng tumili?

bagalan,

bilisan kung bilisan.

wag kalimutan - sandali!

kasama mo kahit saan:

ako! ako!

TIRADOR

2008-09-24T14:21:00.003+08:00

Nagpupuyos ang agawang dilim at liwanag
sa kubong iyon, panis ang hangin animo alimuom.
Halimuyak ng kantot sa pinutang deysi-seis may galak
na salubong sa naalimpungatang tirador - sa sulok
hayun nabayuot, balot ng kapirasong kumot,
mistulang eskayolang tuyot sa tumigas na katas ng libog -
bagamat agaw - tulog nahulasan sa tunog
ng teks sa selpon: “Prosid wid kosyon.”

Walang bago sa mensaheng iyon. Mga katagang iyon na nga.
Walang bago sa paggalugad sa mga pasikot-sikot,
sa mga landasing paikot-ikot, mga sanga-sangang daan,
sa bingit ng kamatayan… sa lalim o rurok…
sa orgasmo ng lagim - wala, walang naiba doon:
dama sa bayag ang pitlag ng umaatikabong aksyong
sa gabi ang gayak, trahedyang walang luhang papatak
sa paghalukay sa sulok-sulok ng tumana,
sa kasukalan ng kagubatan, sa palayan, sa taniman,
sa silong ng manok at baboy, sa kubo, sa kwarto
ng magsasaka at mangsingisda at manggagawa,
tuloy sa dibdib sa tyan sa ulo ng sinumang sinamang-palad,
silang pinamamadali ang kasaysayan:
“Isang buga ka lang, hunghang!”
Kasunod ay sunod sunod na kadyot tulad ng kantot,
na sansaglit ay tapos; walang kaba, o kapos na paghinga
sa puhunang parang sipon na isisinga. Uulitin ko pa ba?
Para nga lang kumakantot ka.

Tunay na mahaba ang paghahanda sa seremonya ng gabi.
Hahawiin niya ang agiw ng pagaalinlangan; tatanawin ang daan,
may alalay sa bigat ng yapak sa putik, sa batong matulis
sa kanayunan, sa kabayanan, sa kalunsuran…
malalim na ang dilim ng gabi ngunit may oras pa
upang linisin ang nanlalagkit na sandata,
kiskisin ang lagkit ng kahapong nadikit sa gatilyo;
kinisin singkinang ng siklab ng nagbabagang pulbura;
pagkuwa’y malambing na ikarga punglong animo titing
tansong pasok-labas sa ari, sa puso, sa bituka,
sa lalamunang habol ay katarungan, pipilas sa dilang nanlalaban
sa walang patumanggang pag-urirat sa obaryong
di nalayo sa kasaysayan ng bagong Maria Clara,
sa kaluluwa mo, sa kalungkutan mo, sa nangangatal na poot mo:
“May araw ka rin! Tang-ina mo!”

“Walang personalan, mahal...paraos lang.”

Mga katagang iyon ay iyon na nga, parang musika,
isang hilis, isang katotohanan ang piga;
pagpapatuloy, sa tantiya, sa gising nyang walang pinagkaiba
sa agaw-dilim ng kahapon - noong makalawa, o isang linggo,
o isang buwan, o isang taon, o daantaon –
mga agaw-dilim na di na mahagilap sa alaala:
“Parang hindot ang panahon!” Hindi nga ba katawa-tawa?
Damang-dama ang sakit at sarap ngunit limot kung saan
at kailan naganap; tulad ng pantal ng higad sa kalamnan,
may kamot ng kaba at pananabik, parang paghahatid ng hatol
ni kamatayan sa lalim ng hatinggabi: “Tok-tok-tok. Tao po!”
at pagkatapos ay limot na. Para ngang kumakantot ka.

At animo pelikulang pinapanood paulit-ulit
ang mga eksena sa dulang sariling musika at panitk:
Ala-Paquito Diaz, katal ang baba, maging balbas -
Hala! Tadyak sa pinto ng kubo ni kulas, ngayo’y minalas
masabugan ng pintong kawayan sa mukha.
Katawatawang isipin, sa dampa kung saan panaginip
si Fernando Poe, walang alok magkape, o maupo sa halip,
o sa dulang pag-usapan lalake-sa-lalake ang sadya sa lalim ng gabi:
“Ay, ano gang buhay-buhay natin dine, e?”
Aasahan pa kayang tutugon ang minalas gayong
tarantang kuliglig ang ligalig sa kaniyang dibdib?
At mauulinig ang mga katagang iyon na nga, isa ang hilis,
isa rin ang katotohanang piga: “Buhay-buhay? Patay-patay!”
Kung kaya huli nang tunghayan ang madamdaming salaysay
niyang hayun sa sulok, nangingisay, sa dugo nakahandusay:
“Si Ineng katulong po sa Hacienda…pambayad sa utang…
asawa ko katulong sa Maynila…ako e bulok na po ang paa,
dayabetes po…si Utoy, di ko alam kung asan po sya. ”
Mga salaysay na katawatawa, katakatakang kapalaran ng bawat isa:
may nagtatanong, may sasagot, at sa huli’y may mananagot –
hahagikhik pa kung paano natatapos ang katok sa putok
nang walang paghihimutok, sa lalim ng hatinggabi,
sa mga katagang iyon na nga, isa ang hilis, at piga:

“Walang personalan…maging sino ka man.”

Sa malas, puso’y sintigas nga’t kintab ng aring sandata,
umaalingasaw sa langis at pulburang ibubuga,
kahalo’y halimuyak ng libog at kapeng barakong
kumukulo, pulandit ay mainit na likdong tanso,
dahan-dahan ang tibok, simbagal ng tikatik ng relo sa dingding…
tikatik pamawi sa antok at pagkabagot sa paghihintay
sa hudyat, sa taginting ng teks sa selpon: “Lpad! Prosid wid koshon!”
Mga katagang iyon na nga.

Manananggal? Tulad noong sinaunang panahon,
ng Kastila, Amerikano at Hapon, panakot sa iyo, pang-kapon?
Kung kaya’t, muli, lilipad sila wid koshon sa misyon:
kalkulado ang hakbang, walang kaluskos, ni pagaspas
ng pakpak, maging gabi’y di mapukaw sa dahas ng yapak,
sa lagutok ng buto, o pintong sasambulat …
“SI Utoy! Ilabas mo!”….pati si ineng, unyot, tatang, nanang,
tatay, nanay, lukas, perlas, emmanuel, ed, maria,
lorena, eric, felix, jun, isko, islaw, mando, lando,
mangingisda, magsasaka, magsasaka…katagalugan,
kapampangan, ka-ilukohan, kabikulan, kabisayaan,
kamindanaw-an… nueva ecija, pampanga, ilokos,
laguna, batangas, quezon, samar, leyte, mindoro:
at muli, saksi ang dilim sa bagong pelikula wid blad en gor-
tilad na ulo ni tatang sa sahig ng tilad na kawayan;
pulang pinta ng dugo ni Inang sa dingding na pawid;
sargo ng dugo sa ari ni Ineng sa labas–pasok na titi;
butas-butas na binti, hita, tiyan dibdib, ulo ni kuyang,
tostado, litsong katawan ni bayaw sa sagingan…
aywan, at pagdaka’y usal ang mga katagang iyon na nga,
mga katagang isa ang hilis, isa rin ang kabuktutang piga:

“Walang personalan… komunista ka naman!”

Sa teleskopyong panipat, wala ngang pinagkaiba
ang gising niya sa agaw-dilim ngayon - may galak,
may iyak, may gusot, may poot, ala-pelikulang
Fernando Poe o Joseph Estrada hitik sa aksiyon:
may inapi, nang-aapi, may kinatok sa gabi ngunit,
minamalas, walang ganti…. maging kay deysi
-seis: wala ngang pinag-iba, maliban sa punglong
punla sa katawan nilang kinatok sa lalim ng gabi.
(Di baga kapag may punla sa huli’y may inaani?)

Agaw-araw… putok na ang liwanag sa pira-pirasong laman
sa dulang, sa sahig na kawayan, sa kaniyang hagdan.
Saboy na liwanag tila turok ng anastesya, pampakalma,
taglay ay lasong antok, bugnot, inip sa daliri sa gatilyo,
kukong pangkamot sa bayag, imburnal na hikab...
Mainit ang umaga sa hinalalaki ng tirador,
abala sa dutdot sa selpon, sa teksbak, sa mga katagang iyon:
“Misyn acmplshd, sir, wid kosyon!”

Nagpupuyos ang agawang dilim at liwanag
sa kubong iyon, panis ang hangin, animo alimuom.

Mahal

2008-08-14T12:49:00.002+08:00

suntok sa buwan
itong ating
paglalakbay.

hiram na landas na tinatahak
may latag na kapahamakan,
sukob ng karimlang poot naglalatang.

sala-salabat ang sibat
sa ating kalasag,
may tinik sa bawat rosas
na samyo sa ating
paghakbang
(sa palanas kailan pa
matututunang pigilin
ang tulo ng dugo ng
natinik na talampakan?)

hiram nga
kaya ang pinag-isa
nating kaluluwa?
hiram din kaya sa
lakbaying pinapangahas?

kapalaran nga kaya’y takda?

kasaguta’y isang sumpa:
ulos ng kapalara’y
buong tapang haharapin -
lakbaying ito’y paghawan
sa kasukalang
hiram sa
kaniyang ating
kinabukasan!

BUWAN

2008-08-14T12:46:00.000+08:00

Labis-labis
ang ginaw
ng iyong tampo-
gabi-gabi’y
nagdiriwang
ang mapanlinlang
sa sabog mong
liwanag:
sa kabilugan mo’y
naglulunoy sa
ligaya.

Palad mo’y hapis
sa pag-iisa,
di mapawi ng
hiram na sinag:
kumot ng lungkot -
walang saysay na
kalasag sa
haharaping
sumpang ligalig
ng karimlan.

Kaninong
diyos papalahaw
ang bahaw na tinig?
Ilang gabi pang
mapanglaw ang hahayaang
mapunit
bago dinggin ang
panalangin?
Maninimdim?
Mabubugnot?
Papalaot sa dusa,
takot?

Laslasin ang sinapupunan
ng gabi, buwan!
Iluwal ang silakbo
ng nagbabagang
umaga!